Chủ tịch VGBC: Kết nối chuỗi giá trị, nâng cao hiệu quả công trình xanh

Khi các tiêu chuẩn ESG, Net Zero và phát triển bền vững ngày càng được chú trọng, công trình xanh không còn chỉ được đánh giá qua chứng nhận mà còn ở những giá trị thực tế mang lại cho sức khỏe người sử dụng, hiệu quả vận hành và khả năng duy trì giá trị tài sản dài hạn. Theo bà Phan Thu Hằng, Chủ tịch Hội đồng Công trình Xanh Việt Nam (VGBC), Giám đốc Phát triển Bền vững khu vực châu Á - Thái Bình Dương Tập đoàn Saint-Gobain, việc tích hợp các mục tiêu môi trường ngay từ khâu thiết kế và duy trì xuyên suốt quá trình vận hành là yếu tố quan trọng để hiện thực hóa giá trị công trình xanh.

- Công trình xanh tại Việt Nam đã phát triển đáng kể trong những năm gần đây. Theo bà, thị trường đang có những chuyển dịch đáng chú ý nào trong cách nhìn nhận và đánh giá giá trị công trình, đặc biệt đối với sức khỏe, chất lượng sống của người sử dụng và hiệu quả dài hạn của tài sản?

Bà Phan Thu Hằng: Theo tôi, chuyển dịch quan trọng nhất là thị trường đang dần đi từ câu hỏi "Công trình có chứng nhận xanh hay không?" sang "Công trình xanh thực sự tạo ra giá trị gì?"

Trước đây, chứng nhận thường được nhìn nhiều dưới góc độ hình ảnh, thương hiệu hoặc đáp ứng yêu cầu của nhà đầu tư. Nhưng hiện nay, cách nhìn đang rộng hơn. Hiệu quả năng lượng vẫn rất quan trọng, nhưng bên cạnh đó là sức khỏe và chất lượng sống của người sử dụng, khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu, hiệu quả sử dụng tài nguyên và chi phí vận hành trong suốt vòng đời công trình.

Tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương, khả năng chống chịu với khí hậu đã nổi lên như một ưu tiên đáng kể. Điều này rất phù hợp với thực tế của Việt Nam, nơi công trình phải đối mặt với nắng nóng, mưa cực đoan, ngập lụt, bão và độ ẩm cao.

Vì vậy, tôi cho rằng chúng ta cần nhìn một công trình tốt theo cách toàn diện hơn: ít phát thải hơn, sử dụng tài nguyên hiệu quả hơn, tạo môi trường sống tốt hơn cho con người, đồng thời có khả năng duy trì hiệu quả trước những thay đổi của khí hậu.

Cuối cùng, tất cả những yếu tố đó quay trở lại một vấn đề rất thực tế đối với chủ đầu tư: giá trị dài hạn của tài sản. Một công trình chỉ thực sự bền vững khi những gì chúng ta đầu tư ở giai đoạn thiết kế có thể chuyển thành hiệu quả trong vận hành, giảm rủi ro và duy trì giá trị trong nhiều năm.

- Trong bối cảnh các yêu cầu về ESG, Net Zero và phát triển bền vững ngày càng được quan tâm, đâu là những cơ hội và rào cản lớn nhất đối với phát triển công trình xanh tại Việt Nam? Theo bà, làm thế nào để các chủ đầu tư nhìn nhận công trình xanh như một khoản đầu tư tạo giá trị, thay vì chỉ là chi phí bổ sung để đạt chứng nhận?

Bà Phan Thu Hằng: Theo tôi, cơ hội lớn nhất là sự thay đổi trong cách thị trường định nghĩa giá trị.

ESG, Net Zero, các yêu cầu về carbon, tài chính bền vững và các framework như taxonomy đang dần kết nối hiệu quả môi trường của công trình với những vấn đề rất gần với quyết định đầu tư: khả năng tiếp cận vốn, quản trị rủi ro, chi phí vận hành và giá trị dài hạn của tài sản.

Nhưng rào cản hiện nay là khái niệm công trình xanh vẫn thường được tiếp cận theo từng phần riêng lẻ. Chúng ta nói về năng lượng, carbon, vật liệu, sức khỏe hay thích ứng khí hậu như những chủ đề khác nhau, trong khi trên thực tế chúng liên quan rất chặt chẽ.

Tôi cho rằng cần thay đổi câu hỏi từ: "Để đạt chứng nhận xanh, dự án phải tốn thêm bao nhiêu?" sang: "Khoản đầu tư này tạo ra giá trị gì và giảm được rủi ro nào trong vòng đời của tài sản?"

Ví dụ, một giải pháp giúp giảm nhu cầu năng lượng không chỉ có ý nghĩa về Net Zero. Nó còn có thể giảm chi phí vận hành. Một thiết kế giảm overheating vừa liên quan đến năng lượng, vừa liên quan đến sức khỏe và tiện nghi nhiệt của người sử dụng, đồng thời tăng khả năng thích ứng với nắng nóng cực đoan. Do đó, decarbonisation, energy efficiency và climate adaptation không nên được nhìn như ba chương trình độc lập. Khi được tích hợp ngay từ thiết kế, chúng cùng tạo ra giá trị cho tài sản.

Đó cũng là lúc công trình xanh chuyển từ một "certification exercise" thành một "investment strategy".

Thị trường cũng ngày càng cần dữ liệu minh bạch và có thể kiểm chứng hơn về tác động môi trường của sản phẩm. Đây là nền tảng quan trọng để chủ đầu tư có thể đưa yếu tố carbon và môi trường vào quyết định lựa chọn vật liệu, thiết kế và mua sắm, thay vì chỉ dựa trên những tuyên bố "xanh" chung chung. Công việc chúng tôi đang làm về LCA và EPD cho vật liệu xây dựng cùng với Bộ Xây dựng và ADB cũng nằm trong sự chuyển dịch đó.

- Từ góc nhìn chuyên môn của VGBC, những yếu tố và giải pháp nào có tác động rõ rệt nhất đến hiệu quả môi trường, sức khỏe và chất lượng sống của người sử dụng công trình? Làm thế nào để những giá trị này được duy trì trong quá trình vận hành thực tế?

Bà Phan Thu Hằng: Từ kinh nghiệm phát triển LOTUS, tôi thấy điều quan trọng là nhìn công trình như một hệ thống, trong đó thiết kế, vật liệu, năng lượng, nước, môi trường trong nhà và khả năng thích ứng khí hậu phải được kết nối với nhau.

Đối với điều kiện Việt Nam, thiết kế thụ động đặc biệt quan trọng. Giảm tải nhiệt, kiểm soát bức xạ mặt trời, khai thác ánh sáng tự nhiên và thông gió phù hợp có thể tác động trực tiếp đến nhu cầu năng lượng, tiện nghi nhiệt và trải nghiệm của người sử dụng.

Yếu tố thứ hai là chất lượng môi trường trong nhà. Ánh sáng tự nhiên, thông gió, tiện nghi nhiệt và kết nối với thiên nhiên không nên được coi là những yếu tố "cộng thêm". Đây chính là nơi hiệu quả môi trường của công trình gặp chất lượng sống của con người.

Yếu tố thứ ba mà tôi cho rằng ngày càng quan trọng là resilience và adaptation. Một công trình có hiệu quả năng lượng tốt nhưng không được thiết kế để ứng phó với nhiệt độ cao, mưa cực đoan, ngập lụt hoặc những điều kiện khí hậu đang thay đổi thì chưa thể coi là bền vững trong dài hạn.

Về việc lựa chọn vật liệu: LCA và EPD cho phép chúng ta chuyển từ các tuyên bố chung về vật liệu xanh sang dữ liệu môi trường có cấu trúc, từ đó hỗ trợ lựa chọn vật liệu và đánh giá tác động một cách minh bạch hơn.

Tuy nhiên, thiết kế tốt mới chỉ là một nửa câu chuyện.

Một công trình được thiết kế xanh nhưng vận hành không đúng thì hiệu quả thực tế vẫn có thể rất khác so với kỳ vọng ban đầu.

Vì vậy, cần duy trì sự liên tục từ yêu cầu thiết kế đến nghiệm thu và vận hành, có các chỉ số theo dõi phù hợp, đồng thời bảo đảm đội ngũ vận hành hiểu mục đích của các giải pháp đã được thiết kế. Chứng nhận nên là điểm khởi đầu cho performance, không phải điểm kết thúc của dự án.

- Để các mục tiêu về công trình xanh được hiện thực hóa và đo lường hiệu quả, theo bà, các chủ thể trong chuỗi giá trị cần phối hợp như thế nào từ thiết kế, lựa chọn vật liệu, thi công đến vận hành? Đâu là những điểm dễ xảy ra đứt gãy nhất trong quá trình này?

Bà Phan Thu Hằng: Theo tôi, thách thức lớn nhất không hẳn nằm ở việc chúng ta thiếu giải pháp. Vấn đề thường nằm ở sự đứt gãy giữa các chủ thể trong chuỗi giá trị.

Nếu chủ đầu tư đặt mục tiêu ESG hoặc Net Zero nhưng mục tiêu đó không được chuyển thành các yêu cầu kỹ thuật cụ thể cho các đơn vị tư vấn, nó rất khó đi tiếp.

Nếu thiết kế đã tốt nhưng nhà thầu lựa chọn vật liệu dựa trên giá mua ban đầu, mục tiêu về carbon hay hiệu quả môi trường có thể bị mất đi.

Nếu lựa chọn vật liệu nhưng thiếu dữ liệu có thể kiểm chứng, chúng ta lại gặp vấn đề về tính minh bạch. Đây chính là một trong những lý do tôi cho rằng việc phát triển LCA, EPD và các công cụ đánh giá dữ liệu môi trường của vật liệu rất quan trọng đối với Việt Nam.

Và một điểm đứt gãy nữa thường xảy ra ở giai đoạn bàn giao công trình: Design → Construction → Operation.

Đội ngũ vận hành không phải lúc nào cũng tham gia đủ sớm vào quá trình thiết kế. Vì vậy, một số giải pháp rất tốt về mặt thiết kế nhưng khi đưa vào sử dụng lại không được vận hành theo đúng ý đồ ban đầu.

Tôi cho rằng cần tạo ra một "đường chỉ đỏ" xuyên suốt dự án: Mục tiêu đầu tư → Thiết kế → Vật liệu → Thi công → Nghiệm thu → Vận hành → Đo lường hiệu quả.

Mỗi bên trong chuỗi giá trị cần hiểu performance cuối cùng của công trình và thực hiện phần mình để đạt, duy trì nó.

Đó cũng là vai trò rất quan trọng của các hệ thống như LOTUS. Theo tôi, giá trị lớn nhất của một hệ thống công trình xanh không phải là tạo thêm một checklist. Nó phải giúp các bên trong chuỗi giá trị nói cùng một ngôn ngữ, đặt cùng mục tiêu và có cơ sở để kiểm chứng kết quả.

Xin trân trọng cảm ơn bà !