Hoạt động giám sát được tăng cường với nhiều cải tiến, đổi mới

Trong tiến trình hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, hoạt động giám sát của Quốc hội ngày càng khẳng định vai trò quan trọng trong kiểm soát quyền lực, bảo đảm kỷ luật, kỷ cương và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước. Nhiệm kỳ khóa XV ghi dấu nhiều đổi mới nổi bật, với những nội dung lần đầu tiên được triển khai, thể hiện quyết tâm nâng tầm giám sát theo hướng chủ động, thực chất và kiến tạo phát triển, vì lợi ích của nhân dân và sự phát triển bền vững của đất nước.

Với chủ đề "Giám sát của Quốc hội để kiến tạo phát triển", Diễn đàn của Quốc hội về hoạt động giám sát tổ chức vào ngày 6/8/2025 nhằm triển khai hiệu quả các định hướng, quan điểm mới theo Nghị quyết của Trung ương về đổi mới hoạt động giám sát của Quốc hội; xác định trọng tâm giám sát của nhiệm kỳ tiếp theo để thực hiện có hiệu quả chủ trương, nghị quyết của Đảng, đặc biệt là "bộ tứ chiến lược."

Việc tổ chức Diễn đàn cũng nhằm đánh giá toàn diện về hoạt động giám sát của Quốc hội thời gian qua, nhất là những điểm cải tiến, đổi mới; những vấn đề đặt ra trong thực tiễn triển khai hoạt động giám sát, các kiến nghị, giải pháp nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động giám sát của Quốc hội, qua đó, tiếp tục cung cấp các luận cứ khoa học, thực tiễn phục vụ việc sửa đổi toàn diện Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng Nhân dân; góp phần đồng hành cùng Chính phủ phát triển đất nước, nhất là trong bối cảnh thực hiện tinh gọn tổ chức bộ máy, sắp xếp đơn vị hành chính và tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp.

Nhiệm kỳ Quốc hội khóa XV, hoạt động giám sát tiếp tục được củng cố, tăng cường với nhiều cách làm mới, tăng tính dân chủ, pháp quyền, công khai, minh bạch, linh hoạt, nhạy bén trước những vấn đề lớn, nổi lên trong đời sống kinh tế - xã hội của đất nước.

Đây là lần đầu tiên Ủy ban Thường vụ Quốc hội tổ chức Diễn đàn của Quốc hội về hoạt động giám sát, cho thấy sự đổi mới không ngừng hoạt động của Quốc hội. Diễn đàn nhằm đánh giá về hoạt động giám sát của Quốc hội thời gian qua, từ đó có các giải pháp, đề xuất, kiến nghị, nâng cao hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả hoạt động giám sát của Quốc hội.

“Nếu như giám sát trước đây để xây dựng và bảo vệ đất nước thì giám sát ngày nay để kiến tạo, phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc," Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh.

Cũng trong nhiệm kỳ này, lần đầu tiên Quốc hội tổ chức các hội nghị toàn quốc về triển khai công tác giám sát của Quốc hội. Đây được xem là bước đổi mới trong nhiệm kỳ khóa XV, tạo sự thống nhất, chủ động trong việc triển khai, đồng thời là cơ sở theo dõi, đôn đốc, đánh giá việc thực hiện các yêu cầu trong hoạt động giám sát của Quốc hội.

Trong nhiệm kỳ khóa XV, Ủy ban thường vụ Quốc hội đã ban hành nghị quyết về hoạt động chất vấn và định kỳ xem xét, thảo luận báo cáo về công tác dân nguyện tại phiên họp hàng tháng. Đây là một trong những đổi mới quan trọng được đại biểu quốc hội, cử tri và nhân dân cả nước đánh giá cao.

Phương thức giám sát được đổi mới, đi thẳng vào những vấn đề thiết thực, gắn bó chặt chẽ với đời sống Nhân dân. Các chuyên đề giám sát tập trung vào các lĩnh vực then chốt như quản lý đất đai, đầu tư công, cải cách thủ tục hành chính, phòng chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, bảo vệ môi trường, đổi mới giáo dục - y tế... Đặc biệt, các phiên chất vấn và trả lời chất vấn tiếp tục để lại dấu ấn rõ nét: đại biểu nêu câu hỏi thẳng thắn, súc tích, đi thẳng vào trọng tâm; thành viên Chính phủ trả lời rõ ràng, trách nhiệm, gắn với cam kết hành động. Điều này đã tạo nên hình ảnh Quốc hội dân chủ, minh bạch, trách nhiệm củng cố niềm tin trong Nhân dân.

Trong nhiệm kỳ khóa XV, Quốc hội đã tiến hành thảo luận về kết quả giám sát việc giải quyết kiến nghị của cử tri gửi đến kỳ họp thứ 4 Quốc hội khóa XV. Đây là lần đầu tiên Quốc hội quyết định thảo luận tại hội trường về nội dung này.

Việc lần đầu tiên Quốc hội thảo luận tại hội trường về kết quả giám sát giải quyết kiến nghị của cử tri là minh chứng cụ thể cho tinh thần đổi mới, trách nhiệm, sự tôn trọng ý kiến của cử tri, quan tâm đến kết quả giải quyết kiến nghị của cử tri.

Điều này cho thấy Quốc hội rất coi trọng tiếng nói, kiến nghị của cử tri và nhân dân cũng như vai trò giám sát của Quốc hội trong việc giải quyết kiến nghị của cử tri, nhân dân, của các cơ quan có thẩm quyền.

Đáng chú ý, trong nhiệm kỳ này, hoạt động giám sát chuyên đề của Quốc hội đã có sự "nâng tầm" khi xem xét các vấn đề ngay cả trong quá trình triển khai.

Gỡ "điểm nghẽn" trong thi hành pháp luật về hoạt động giám sát

Nhiệm kỳ khóa XV, Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo công tác xây dựng, hoàn thiện thể chế được quan tâm, tạo cơ sở pháp lý, tháo gỡ "điểm nghẽn" trong triển khai thi hành các quy định của pháp luật về hoạt động giám sát.

Cụ thể, Quốc hội thông qua Nghị quyết 96/2023/QH15 ngày 23/6/2023 về lấy phiếu tín nhiệm, bỏ phiếu tín nhiệm đối với người giữ chức vụ do Quốc hội, Hội đồng nhân dân bầu hoặc phê chuẩn.

Nghị quyết 96 có 2 điểm mới. Đó là nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động của bộ máy nhà nước và gắn với mục đích thứ hai có vấn đề góp phần đánh giá uy tín và kết quả thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn được giao (của người được lấy phiếu tín nhiệm, bỏ phiếu tín nhiệm).

Nghị quyết 96/2023/QH15 tiếp tục nhấn đậm nguyên tắc dân chủ, khách quan, công tâm, công khai, minh bạch, bảo đảm đánh giá đúng thực chất kết quả thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn và phẩm chất chính trị, đạo đức, lối sống của người được lấy phiếu tín nhiệm, bỏ phiếu tín nhiệm, trong đó, nguyên tắc dân chủ được đưa lên hàng đầu.

Tại Kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV đã thông qua Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân (Luật số 121/2025/QH15), có hiệu lực thi hành từ ngày 1/3/2026, thay thế cho Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân năm 2015.

Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân năm 2025 gồm 5 chương, 45 điều, quy định về hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân; quyền và trách nhiệm của chủ thể giám sát, cơ quan, tổ chức, cá nhân chịu sự giám sát và cơ quan, tổ chức, cá nhân khác có liên quan đến hoạt động giám sát; việc bảo đảm hoạt động giám sát.

Đó là Nghị quyết về hoạt động giám sát của Quốc hội; Nghị quyết về hoạt động giám sát của Hội đồng nhân dân và Nghị quyết về giám sát văn bản quy phạm pháp luật.

Tại Kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV đã thông qua Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân (Luật số 121/2025/QH15), có hiệu lực thi hành từ ngày 1/3/2026, thay thế cho Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân năm 2015.

Việc ban hành Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân năm 2025 nhằm các mục tiêu chính như: Tiếp tục thể chế hóa đường lối, chủ trương của Đảng, cụ thể hóa chính sách của Nhà nước về đổi mới, nâng cao chất lượng, hiệu lực, hiệu quả hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân; góp phần kiểm soát quyền lực nhà nước, hoàn thiện chính sách, pháp luật, quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước, địa phương, bảo đảm kỷ luật, kỷ cương, nâng cao hiệu quả hoạt động của bộ máy nhà nước.

Hoàn thiện quy định của pháp luật về hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân bảo đảm tính toàn diện, ổn định, thống nhất, đồng bộ, minh bạch, khả thi; khắc phục, loại bỏ những quy định gây khó khăn, vướng mắc, bất cập, hạn chế trong hoạt động giám sát.

Để tháo gỡ "điểm nghẽn," tại nhiệm kỳ XV cũng đã ban hành các Nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về: Hướng dẫn giám sát văn bản quy phạm pháp luật của Hội đồng Dân tộc, các Ủy ban của Quốc hội; Hướng dẫn hoạt động giám sát của Hội đồng Nhân dân các cấp và Hướng dẫn việc tổ chức hoạt động giải trình tại phiên họp Hội đồng Dân tộc, Ủy ban của Quốc hội.

Những vấn đề lớn, vấn đề mới

Trong nhiệm kỳ XV, Quốc hội đã linh hoạt, nhạy bén lựa chọn giám sát về các vấn đề lớn, mới nổi lên.

Cụ thể, trong nhiệm kỳ này, Quốc hội đã xem xét, quyết định Chương trình giám sát hằng năm, nhằm đảm bảo chặt chẽ, chất lượng, phù hợp với tình hình thực tiễn hiện nay.

Quốc hội khóa XV cũng đã tiến hành tổ chức chất vấn tại 8 kỳ họp. Điều này cho thấy hoạt động chất vấn và trả lời chất vấn tiếp tục khẳng định là hình thức giám sát trực tiếp, hiệu quả, đảm bảo đúng quy định, sát thực tiễn với nhiều đổi mới, linh hoạt, nhạy bén lựa chọn vấn đề lớn, mới nổi lên. Từ đó, kịp thời giải quyết các vấn đề mà cử tri và nhân dân quan tâm.

Hoạt động "giám sát lại" đã được triển khai với tinh thần chuẩn bị từ sớm, từ xa, đổi mới theo hướng các vấn đề chất vấn được tổng kết lại theo nhóm lĩnh vực, bảo đảm trọng tâm, trọng điểm, bao quát tất cả các lĩnh vực thuộc phạm vi giám sát.

Đáng chú ý, trong nhiệm kỳ này, Quốc hội đã tiến hành giám sát 7 chuyên đề với nhiều đổi mới. Trong đó, nhiều chuyên đề được tổ chức giám sát ngay từ khi bắt đầu hoặc giai đoạn đầu triển khai chính sách. Thể hiện rõ quan điểm, sự nỗ lực, đồng hành của Quốc hội với Chính phủ để kịp thời tháo gỡ, giải quyết những khó khăn, vướng mắc trong triển khai thực hiện.

Điển hình trong việc triển khai, đó là Chuyên đề giám sát về việc huy động quản lý và sử dụng các nguồn lực phục vụ cho công tác phòng chống Đại dịch COVID-19; việc thực hiện các chính sách pháp luật về y tế cơ sở, y tế dự phòng.

Hay tại kỳ họp thứ 6, Quốc hội đã hoàn thành công tác lấy phiếu tín nhiệm đối với 44 chức danh, được tiến hành cẩn trọng, đảm bảo nghiêm túc, theo quy định của Đảng và pháp luật. Lấy phiếu tín nhiệm là hoạt động giám sát tối cao của Quốc hội, được quy định trong Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng Nhân dân năm 2015.

Trong nhiệm kỳ, Quốc hội đã tiến hành thảo luận tại phiên họp toàn thể 2 báo cáo liên quan đến kiến nghị của cử tri. Đó là về kết quả giám sát giải quyết, trả lời kiến nghị của cử tri và Kết quả tiếp công dân, xử lý đơn thư và giám sát việc giải quyết khiếu nại, tố cáo của công dân gửi đến Quốc hội.

Tại các kỳ họp, Quốc hội dành thời gian hợp lý để xem xét các báo cáo của Chính phủ, Tòa án Nhân dân Tối cao, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao, Kiểm toán nhà nước trên mặt trận công tác.

Đặc biệt, trong nhiệm kỳ, Quốc hội đã tiến hành thảo luận tại phiên họp toàn thể 2 báo cáo liên quan đến kiến nghị của cử tri. Đó là về kết quả giám sát giải quyết, trả lời kiến nghị của cử tri và Kết quả tiếp công dân, xử lý đơn thư và giám sát việc giải quyết khiếu nại, tố cáo của công dân gửi đến Quốc hội. Đây là bước đổi mới mạnh mẽ trong hoạt động giám sát của Quốc hội nhiệm kỳ này trong công tác dân nguyện.

Nhìn tổng thể, những đổi mới trong hoạt động giám sát của Quốc hội khóa XV không chỉ dừng lại ở việc hoàn thiện quy trình, bổ sung cơ chế hay ban hành các văn bản pháp luật mới, mà quan trọng hơn là sự chuyển biến về tư duy và cách tiếp cận. Từ giám sát mang tính kiểm tra, phát hiện, xử lý, Quốc hội đang từng bước chuyển sang giám sát để kiến tạo, đồng hành và thúc đẩy phát triển; từ giám sát hậu kiểm sang giám sát sớm, giám sát từ đầu, kịp thời tháo gỡ những “điểm nghẽn” ngay trong quá trình thực thi chính sách. Sự chủ động, linh hoạt trong lựa chọn nội dung; tính công khai, minh bạch trong chất vấn, lấy phiếu tín nhiệm; việc coi trọng tiếng nói của cử tri và nhân dân; cùng với việc hoàn thiện khuôn khổ pháp lý đồng bộ, thống nhất... đã và đang góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả giám sát, tăng cường kiểm soát quyền lực nhà nước, siết chặt kỷ luật, kỷ cương hành chính. Giám sát hôm nay không chỉ để bảo đảm pháp luật được thực thi nghiêm minh, mà còn để khơi thông nguồn lực, thúc đẩy cải cách, củng cố niềm tin của nhân dân, tạo động lực cho phát triển bền vững.

Trong bối cảnh đất nước bước vào kỷ nguyên mới - kỷ nguyên vươn mình của dân tộc - đổi mới giám sát của Quốc hội chính là một trụ cột quan trọng góp phần xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa thực sự của Nhân dân, do Nhân dân và vì Nhân dân; góp phần bảo đảm an sinh xã hội, nâng cao chất lượng cuộc sống, để mỗi người dân được thụ hưởng thành quả phát triển trong một xã hội ổn định, dân chủ, công bằng và hạnh phúc./.