Kinh tế dữ liệu - AI và một cuộc “đại tái cấu trúc” nền kinh tế

Động lực tăng trưởng mới trong kỷ nguyên số

Chia sẻ tại Diễn đàn Kinh tế Việt Nam 2026 với chủ đề: "Mô hình phát triển dựa trên khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số" sáng 25/3, ông Nguyễn Trung Chính, Chủ tịch Tập đoàn CMC, Thành viên Hội đồng tư vấn chính sách của Thủ tướng Chính phủ cho biết, kinh tế số, kinh tế AI và đặc biệt là kinh tế dữ liệu sẽ là những trụ cột then chốt để khoa học - công nghệ trở thành động lực tăng trưởng mới.

Theo ông, dữ liệu đã trở thành hạ tầng sản xuất mới, là "nguồn lực đầu vào" của nền kinh tế số, đồng thời là nền tảng của đổi mới sáng tạo và nâng cao năng suất lao động.

Tương tự, trí tuệ nhân tạo cũng đã vượt ra khỏi vai trò là công nghệ để trở thành hạ tầng sản xuất và hạ tầng chiến lược của quốc gia, có khả năng thúc đẩy phát triển kinh tế dữ liệu, công nghiệp và lan tỏa tới toàn bộ nền kinh tế.

Ở phạm vi toàn cầu, dữ liệu đã được coi là tài nguyên chiến lược và là yếu tố sản xuất thứ năm, bên cạnh đất đai, lao động, vốn và công nghệ. Thị trường dữ liệu toàn cầu đang tăng trưởng mạnh mẽ và trở thành một "chiến trường mới" trong cạnh tranh địa chính trị.

Chủ tịch Tập đoàn CMC đánh giá, hệ sinh thái dữ liệu và AI có thể được xem như một "cỗ máy tạo giá trị", giúp nâng cao năng suất lao động theo cấp số nhân. Nhờ đó, một số ngành có thể đạt tốc độ tăng trưởng 20 - 30%, thậm chí 50%, tạo nền tảng cho mục tiêu tăng trưởng 2 con số trong tương lai.

Tại Việt Nam, kinh tế số đạt quy mô khoảng 36 tỷ USD vào năm 2024 và đặt mục tiêu chiếm 30% GDP vào năm 2030. Nghị quyết 57-NQ/TW cũng nhấn mạnh việc khai thác tối đa tiềm năng của dữ liệu, đưa dữ liệu trở thành tư liệu sản xuất chủ yếu. Điều này cho thấy Việt Nam đang đứng trước một "thời điểm vàng" để phát triển kinh tế dữ liệu.

AI và sức bật mới của nền kinh tế

Từ nền tảng đó, câu hỏi đặt ra là hệ sinh thái dữ liệu - AI sẽ tạo ra những tác động cụ thể nào đối với tăng trưởng. Theo phân tích của Chủ tịch Tập đoàn CMC, kinh tế dữ liệu - AI có thể tạo ra 3 tác động mang tính nền tảng.

Thứ nhất, đây là đòn bẩy nâng cao năng suất lao động tổng hợp trên quy mô toàn diện. AI không chỉ tự động hóa các công việc thủ công mà còn tham gia vào các hoạt động trí tuệ phức tạp như phân tích dữ liệu lớn, dự báo thị trường và hỗ trợ ra quyết định chiến lược, qua đó nâng cao hiệu quả vận hành của cả khu vực công và tư.

Thứ hai, khởi tạo và dẫn dắt các ngành kinh tế mới đầy tiềm năng, thúc đẩy sự ra đời của những mô hình kinh doanh đột phá, có thể kể đến dữ liệu như một dịch vụ (Data-as-a-Service) hay AI như một dịch vụ (AI-as-a-Service). Những ngành công nghiệp dựa trên nền tảng số này không chỉ tạo ra giá trị gia tăng vượt xa các ngành truyền thống mà còn là động lực chính để đạt mục tiêu doanh thu 80 tỷ USD vào năm 2030.

Thứ ba, tái cấu trúc và "thông minh hóa" các ngành kinh tế hiện hữu. Từ nông nghiệp, sản xuất đến tài chính, y tế và logistics, việc ứng dụng dữ liệu và AI đang làm thay đổi căn bản cách thức vận hành, nâng cao hiệu quả và năng lực cạnh tranh.

Nói cách khác, kinh tế dữ liệu - AI đang thực hiện một cuộc đại tái cấu trúc, thiết lập nên một hình thái kinh tế mới thông minh hơn, bền vững hơn và tạo ra những xung lực bứt phá chưa từng có cho quốc gia.

Định hình nền kinh tế dữ liệu

Để hiện thực hóa mô hình kinh tế dữ liệu - AI, ông Nguyễn Trung Chính cho rằng cần xây dựng đồng bộ các trụ cột nền tảng.

Trước hết là trụ cột thể chế và khung pháp lý. Việt Nam cần khẩn trương hoàn thiện các chính sách ưu đãi về thuế và vốn cho doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực dữ liệu và AI, nhằm giảm áp lực chi phí đầu tư ban đầu. Đồng thời, việc tận dụng mô hình hợp tác công - tư (PPP) để thu hút nguồn lực từ khu vực tư nhân và FDI vào các dự án hạ tầng dữ liệu quy mô lớn sẽ giúp Nhà nước và doanh nghiệp cùng chia sẻ rủi ro và lợi ích.

Tiếp theo là trụ cột hạ tầng số, trong đó hạ tầng dữ liệu cần được nhìn nhận không chỉ là vấn đề kỹ thuật, mà là "xương sống" của chủ quyền quốc gia trong không gian số. Thực tế cho thấy, Chính phủ đã và đang triển khai xây dựng các trung tâm dữ liệu quốc gia, hướng tới bảo đảm quyền dữ liệu và khả năng thu thập, quản trị dữ liệu trên quy mô lớn.

Một trụ cột quan trọng khác là mở và khơi thông dữ liệu, từng bước biến dữ liệu thành tài sản có giá trị kinh tế, trở thành nguồn "tài nguyên mới" của nền kinh tế.

Bên cạnh đó, nhân lực số giữ vai trò quyết định. Việc phát triển đội ngũ nhân lực chất lượng cao trong lĩnh vực số và AI không chỉ nhằm đáp ứng nhu cầu trong nước, mà còn hướng tới mục tiêu đưa Việt Nam trở thành trung tâm nhân lực của khu vực. Song song với đó, cần có cơ chế thu hút chuyên gia quốc tế và người Việt Nam ở nước ngoài tham gia vào các trung tâm nghiên cứu AI, đặc biệt trong khu vực doanh nghiệp tư nhân.

Ông Nguyễn Trung Chính nhấn mạnh, đổi mới sáng tạo cần gắn chặt với khu vực kinh tế tư nhân, từ các doanh nghiệp lớn đến doanh nghiệp vừa và nhỏ. Sự kết hợp giữa "Nhà nước kiến tạo" và "doanh nghiệp tư nhân tiên phong" sẽ là chìa khóa để Việt Nam đạt mục tiêu doanh thu 80 tỷ USD từ kinh tế dữ liệu vào năm 2030, đồng thời thúc đẩy phát triển kinh tế số và kinh tế AI.

Đáng chú ý, lãnh đạo Tập đoàn CMC cũng đề xuất cần nhìn xa hơn kinh tế dữ liệu, từng bước xây dựng Khung chiến lược chuyển đổi AI quốc gia (AI-X) như một lộ trình tổng thể để phát triển nền kinh tế AI. Theo cách tiếp cận này, dữ liệu là điều kiện cần, còn AI là tầng giá trị cao hơn, nơi dữ liệu được chuyển hóa thành năng suất, sản phẩm, dịch vụ và năng lực cạnh tranh quốc gia.

Khung chiến lược AI-X được đề xuất gồm 8 trụ cột, 12 chương trình và 50 hành động chiến lược, nhằm dẫn dắt quá trình chuyển đổi từ nền tảng dữ liệu sang mô hình tăng trưởng dựa trên AI.

"Nếu được triển khai hiệu quả, đây sẽ là nền tảng quan trọng để đến năm 2045, kinh tế dữ liệu trở thành động lực tạo giá trị, góp phần đưa Việt Nam trở thành quốc gia phát triển", ông Nguyễn Trung Chính kỳ vọng./.