“Làn sóng” ngân hàng bán bảo hiểm quay trở lại: “Luật ngầm” vay tín dụng có tái diễn?

Những “vết sẹo” trong quá khứ

Nhìn lại giai đoạn từ năm 2020 - 2023, thị trường tài chính Việt Nam từng chứng kiến một chương đen tối của việc bán bảo hiểm qua ngân hàng (bancassurance). Đó là thời điểm trục lợi từ bảo hiểm biến thành một “cơn lốc” quét qua hệ thống ngân hàng, để lại những vết sẹo dài về niềm tin đối với người tiêu dùng.

Hàng loạt cái tên lớn trong hệ thống ngân hàng thương mại liên tục bị phanh phui, trở thành tâm điểm chỉ trích trên các phương tiện truyền thông vì hành vi cấu kết, ép buộc khách hàng “mua bia kèm lạc”.

Đỉnh điểm là tháng 6/2023, khi Bộ Tài chính công bố kết luận thanh tra đối với 4 doanh nghiệp bảo hiểm nhân thọ lớn gồm Prudential, MB Ageas Life, Sun Life và BIDV MetLife. Bản kết luận đã trực diện chỉ ra những sai phạm mang tính hệ thống của các ngân hàng đối tác độc quyền như VIB, MBBank, ACB, Sacombank và BIDV.

Tại đó, nhân viên ngân hàng bị phát hiện đã sử dụng các hành động như trì hoãn giải ngân, báo hết room tín dụng để ép người vay mua bảo hiểm, biến dòng tiền gửi tiết kiệm của những khách hàng sập bẫy thành hợp đồng bảo hiểm liên kết đầu tư dài hạn.

Khi đó, trả lời trên báo chí, ông Trần Nguyên Đán, chuyên gia kinh tế, thành viên Hội Luật gia Việt Nam phân tích nguyên nhân do các sản phẩm bảo hiểm liên kết đầu tư được công ty bảo hiểm chi hoa hồng rất cao, có hãng trả đến hơn 100% cho đối tác, khiến ngân hàng bán bất chấp.

Cũng theo ông Đán, dù luật đã nghiêm cấm nhưng ngân hàng có lợi thế “nắm đằng chuôi”, khách vay vẫn cần họ nên cũng không thể không tham gia. Đồng thời, các ngân hàng cũng đang chịu áp lực phải phục hồi doanh thu để đáp ứng các giao kèo đã ký với doanh nghiệp bảo hiểm.

Nếu không đạt chỉ tiêu, ngân hàng phải trả lại chi phí trả trước cho doanh nghiệp bảo hiểm. Do đó, các nhân viên ngân hàng liên tục phải có các “chiêu” mới, chẳng hạn như nhờ người thân đứng tên, hoặc ưu đãi lãi suất từ 1- 2%/năm nếu đồng ý mua bảo hiểm để khách hàng “tự nguyện” đồng ý. Chính nhân viên của các ngân hàng cũng thừa nhận, áp lực chỉ tiêu khiến họ phải gợi ý khách hàng tham gia bảo hiểm.

Trước làn sóng phẫn nộ của dư luận, các cơ quan quản lý đã phải liên tục vào cuộc để lập lại trật tự. Ngân hàng Nhà nước nhiều lần phát đi thông điệp nghiêm cấm hành vi cưỡng ép khách hàng.

Hoạt động pháp lý mạnh mẽ nhất chính là Luật Các tổ chức tín dụng 2024 (có hiệu lực từ ngày 1/7/2024), tại Điều 15 đã quy định rõ: nghiêm cấm tổ chức tín dụng và nhân viên “gắn việc bán sản phẩm bảo hiểm không bắt buộc với việc cung ứng sản phẩm, dịch vụ ngân hàng dưới mọi hình thức”. Song song đó, Luật Kinh doanh bảo hiểm cũng thiết lập hàng rào kỹ thuật ngăn chặn các hành vi đe dọa, cưỡng ép giao kết hợp đồng.

Sau những đợt thanh tra diện rộng, thị trường từng chứng kiến làn sóng siết mạnh hoạt động bán bảo hiểm qua ngân hàng. Nhiều ngân hàng phải rà soát lại quy trình bán hàng, giảm áp lực doanh số bảo hiểm đối với nhân viên tín dụng.

Doanh thu bảo hiểm qua kênh ngân hàng cũng có giai đoạn chững lại rõ rệt. Đơn cử Báo cáo tài chính quý 4/2023 của MBBank, thu nhập từ hoạt động dịch vụ giảm gần 8%, đạt 13.137 tỉ đồng. Nguyên nhân do doanh thu kinh doanh và dịch vụ bảo hiểm chiếm lớn nhất với 8.228 tỉ đồng, nhưng lại giảm gần 20% so với năm trước.

Tương tự, doanh thu từ dịch vụ đại lý bảo hiểm của SeABank năm 2023 giảm tới 73% so với năm 2022, chỉ đạt 144,7 tỉ đồng cả năm. Điều này kéo theo lãi thuần từ hoạt động dịch vụ của ngân hàng đạt 1.157 tỉ đồng, giảm 15% so với năm trước.

Hay thu nhập từ hoa hồng bảo hiểm của VIB cả năm 2023 chỉ đạt 879 tỉ đồng, giảm 32% so với mức hơn 1.300 tỉ đồng năm 2022. Lãi thuần nhà băng này nhận được từ hoa hồng bảo hiểm sau khi trừ chi phí còn hơn 776 tỉ đồng, giảm gần 33%.

Hoạt động bán bảo hiểm “nở rộ”

Khảo sát thực tế của phóng viên tại một số ngân hàng thương mại thời gian gần đây cho thấy, những dòng chảy bán bảo hiểm tại các ngân hàng đang quay trở lại.

Tại Ngân hàng Thương mại Cổ phần Phương Đông (OCB) chi nhánh Cầu Giấy, trong vai một khách hàng có nhu cầu tiếp cận vốn vay, phóng viên được nhân viên tư vấn thẳng thắn đặt vấn đề về việc tham gia bảo hiểm. Nhân viên này cho biết, khách vay cần phải tham gia một gói bảo hiểm với mức phí tương đương khoảng 1,3% - 1,4% giá trị khoản vay. Khách hàng có thể linh hoạt lựa chọn giữa bảo hiểm khoản vay thông thường hoặc hợp đồng bảo hiểm nhân thọ của hãng Generali. Khi người vay bày tỏ sự lo ngại về gánh nặng chi phí phát sinh quá lớn, nhân viên tín dụng nhanh nhảu “mở đường” bằng cách hứa hẹn sẽ “xin ý kiến sếp” để chiết khấu mức phí này xuống còn khoảng 1%.

Kịch bản tương tự cũng diễn ra tại Ngân hàng Thương mại Cổ phần Đại Chúng Việt Nam (PVcomBank). Nhân viên giới thiệu tại đây không ngần ngại lồng ghép gói bảo hiểm nhân thọ vào điều kiện hưởng chính sách ưu đãi. Theo đó, nếu khách hàng đồng ý trích ra khoảng 1,1% giá trị khoản vay để mua bảo hiểm, họ sẽ lập tức được áp dụng chính sách giảm lãi suất vay đến 1% trong năm đầu tiên. Khi phóng viên chất vấn về tính pháp lý và hỏi liệu việc mua bảo hiểm này có phải là quy định bắt buộc của ngân hàng hay không, nhân viên này lập tức khéo léo né tránh chữ “bắt buộc”, nhưng lại khẳng định bằng một mệnh đề đảo: “Vẫn phải mua để được giảm lãi suất 1% anh ạ, em sẽ cố gắng xin giảm phí cho chị”.

Đáng chú ý hơn, tại VPBank, một nhân viên cũng thẳng thắn cho biết việc mua bảo hiểm gần như là điều kiện đi kèm khoản vay. Theo tư vấn, khách hàng tham gia “gói hội viên thịnh vượng” sẽ được giảm khoảng 0,5% lãi suất trong năm đầu tiên.

“Tiền mua bảo hiểm và phần lãi được giảm cũng gần tương đương nhau, coi như không mất gì. Đây cũng là cách thu tiền lãi trước”, nhân viên này nói.

Tại Ngân hàng Thương mại Cổ phần Quân đội (MBBank) chi nhánh Lạc Long Quân - đơn vị từng bị Bộ Tài chính tuýt còi vì các sai phạm của công ty con MB Ageas Life - tình trạng này cũng không có nhiều thay đổi. Các khoản vay tiêu dùng hoặc vay mua bất động sản của khách hàng tại đây vẫn được nhân viên tín dụng “gợi ý” một cách dày đặc với mức phí bảo hiểm tương đương 1% giá trị khoản vay.

Theo tìm hiểm, MB đã và đang xây dựng một hệ sinh thái tài chính số toàn diện gồm 8 công ty thành viên hoạt động hiệu quả trong nhiều lĩnh vực: Ngân hàng (MBCambodia, MBV), MBCapital, chứng khoán (MBS), quản lý quỹ đầu tư (MBCapital), bảo hiểm (MIC), bảo hiểm nhân thọ (MB Life), quản lý nợ và khai thác tài sản (MBAMC), tài chính tiêu dùng (Mcredit).

Năm 2025, lợi nhuận các công ty thành viên tăng trưởng 61%, trong đó, MBCapital tăng 67% tài sản quản lý, Mcredit đạt top 3 thị phần tín dụng, Bancas của MB và MBLife lần lượt đạt top 1 và top 2, MBS đạt top 7 thị phần môi giới, MIC nằm trong top 4 thị phần bảo hiểm phi nhân thọ.

Ranh giới mong manh giữa tư vấn tài chính và hành vi gây áp lực ngầm

Về mặt pháp lý, các ngân hàng hiện nay đã “khôn ngoan” hơn rất nhiều. Sẽ không có bất kỳ một văn bản, một email hay một hợp đồng tín dụng nào ghi dòng chữ: “Khách hàng bắt buộc phải mua bảo hiểm mới được giải ngân”. Mọi quy trình đều được chuẩn hóa để đối phó với các đợt thanh tra của Ngân hàng Nhà nước và Bộ Tài chính. Tuy nhiên, ranh giới giữa việc tư vấn giải pháp phòng ngừa rủi ro và gây áp lực để trục lợi đã bị xóa nhòa bởi những phát ngôn mang tính định hướng của nhân viên nhà băng.

Trong quá trình tiếp cận vốn, khách hàng liên tục phải đối mặt với những câu nói mang tính răn đe khéo léo: “Không mua bảo hiểm thì anh vẫn vay được thôi, nhưng hồ sơ sẽ không thuộc gói ưu đãi nhất” hoặc “Không tham gia thì hồ sơ của anh hơi khó để em trình lên sếp duyệt”, hay phổ biến nhất là “Có bảo hiểm thì phía ngân hàng sẽ ưu tiên phê duyệt và giải ngân nhanh hơn cho mình”.

Đối với những khách hàng đang cần vốn gấp để đặt cọc mua nhà, thanh toán tiền hàng kinh doanh hoặc xử lý các công việc cá nhân cấp bách, những câu nói này không khác gì một mệnh lệnh. Họ không có thời gian và cũng không ở thế chủ động để đi đôi co về mặt luật pháp với ngân hàng, càng không thể mạo hiểm rút hồ sơ để sang một hệ thống ngân hàng khác và làm lại quy trình từ đầu. Phần lớn người dân chọn cách ngậm ngùi chấp nhận, bấm bụng chi thêm vài chục triệu đồng cho một sản phẩm bảo hiểm mà họ biết chắc sẽ “bỏ xó” hoặc hủy ngang sau năm đầu tiên để đổi lấy sự thuận lợi cho công việc của mình.

Trả lời trên báo chí, PGS. TS Nguyễn Hữu Huân, trường Đại học Kinh tế TP Hồ Chí Minh cũng cho rằng, bancassurance là kênh rất phát triển trên thế giới, nhưng ở Việt Nam lại biến tướng thành một kênh bắt buộc, tạo ra sự méo mó và cái nhìn tiêu cực, đặc biệt từ người đi vay. Để kênh bancassurance phát triển bền vững, các ngân hàng và doanh nghiệp bảo hiểm phải đi theo hướng khác, bán những sản phẩm khách hàng cần, chứ không phải bán những gì mình có và “ép” khách hàng phải mua.

Theo giới chuyên gia, bảo hiểm tự thân không phải là một sản phẩm xấu. Ở khía cạnh tích cực, nó là công cụ phòng ngừa rủi ro hữu hiệu cho cả người vay lẫn tổ chức cấp tín dụng khi có biến cố xảy ra. Tuy nhiên, một sản phẩm nhân văn chỉ có giá trị khi nó được xây dựng trên nền tảng của sự tự nguyện và nhu cầu thực tế của khách hàng. Khi bảo hiểm bị biến tướng thành một loại phí bôi trơn, một thứ luật ngầm để tiếp cận dòng vốn, thì đó là hành vi méo mó, bóp nghẹt quyền tự do lựa chọn của người tiêu dùng và làm suy giảm nghiêm trọng tính minh bạch của thị trường tài chính.

Nếu các cơ quan quản lý không có những biện pháp giám sát thực địa, ghi âm tư vấn hoặc hậu kiểm một cách độc lập và quyết liệt, thì những lệnh cấm trong Luật Các tổ chức tín dụng hay Luật Kinh doanh bảo hiểm sẽ mãi chỉ là những quy định nằm trên giấy, còn người chịu trận cuối cùng vẫn luôn là khách hàng./.