Photo Travel: Apsara, vẻ đẹp của những vũ công biến ảo trên đá ngàn năm

Cách thủ đô Phnom Penh hơn 300km, Siem Reap là một trong ba thành phố lớn nhất của Campuchia và cũng là nơi còn lưu giữ gần như nguyên vẹn những phế tích của vương triều Khmer cổ đại với quần thể di tích Angkor huyền bí. Mang đậm dấu ấn văn hóa tâm linh kỳ vĩ, hai công trình kiến trúc Angkor Wat và Angkor Thom ẩn chứa bên trong hàng trăm đền đài chùa tháp được ví như những pho sử đá trường tồn với thời gian, được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới năm 1992. Cũng chính tổ chức uy tín này đã đưa vũ điệu Apsara, nghệ thuật múa cung đình của người Campuchia, có nguồn gốc từ nhân vật Apsara (những nàng tiên chuyên biểu diễn cho các vị thần trong truyền thuyết Hindu giáo) vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại năm 2003.

Theo tiếng Phạn, Angkor có nghĩa là "kinh đô" và cả Angkor Wat và Angkor Thom đều công trình kiến trúc huyền bí và vĩ đại nhất mà đế chế Khmer để lại. Được xây dựng từ năm 1113 đến 1150 dưới triều vua Suryavarman II, Angkor Wat (Wat có nghĩa là chùa) là ngôi đền Hindu lớn nhất thế giới, dâng hiến cho thần Vishnu. Với diện tích khoảng 200ha, chu vi xấp xỉ 6km, công trình kiến trúc nghệ thuật này có năm ngọn tháp (tháp chính trung tâm cao 65 m tượng trưng cho ngọn núi Meru - nơi ở của các vị thần thánh) được xếp thành ba tầng (tượng trưng cho Địa ngục - Trần gian và Thiên đường). Angkor Wat có 398 phòng được nối với nhau bởi 1.500 hành lang và từng bị rừng già bao phủ gần bốn thế kỷ. Phải tới năm 1859, Henry Mouhot, nhà thám hiểm người Pháp trong chuyến ngược dòng Mekong đã tình cờ phát hiện ra quần thể đền đài bằng đá độc nhất vô nhị của nhân loại này.

Điêu khắc Apsara ra đời từ cách đây ít nhất 2.000 năm với những hình ảnh đầu tiên của điệu múa còn thấy trên nhiều phù điêu trang trí, tường thành và hào dài hàng trăm mét ở các ngôi đền cổ kính Campuchia như đền Angkor, cũng như nhiều công trình tôn giáo khắp cả nước. Angkor Wat là nơi lưu giữ kho tàng điêu khắc Apsara đồ sộ nhất từng tồn tại. Hình ảnh vũ công Apsara với điệu múa đầy mỹ cảm trong các tư thế, dáng điệu khác nhau được lưu lại ở nhiều phù điêu trang trí trên các bức tường với tổng chiều dài tới hai cây số.

Theo thống kê, chỉ riêng Angkor Wat đã sở hữu tới 1.796 hình hài vũ nữ. Thoạt nhìn, những động tác múa, tư thế cho tới gương mặt, trang phục của các nghệ sĩ biểu diễn khá giống nhau nhưng quan sát kỹ hơn, sẽ thực sự ngạc nhiên khi không thể tìm được một hình ảnh giống hệt. Các nhà nghiên cứu đã bỏ nhiều thập kỷ phân loại từng hình, không chỉ kiểu tóc mà còn cách thắt dây lưng, kiểu xếp nếp váy, số lượng vòng đeo tay và hướng của đôi bàn tay. Mỗi Apsara mang một đường nét chạm khắc tài hoa riêng, trở thành những vũ công biến ảo trên đá trường tồn qua bao thăng trầm lịch sử. Có lẽ phần nào do đặc điểm nghệ thuật điêu khắc vũ công Apsara ở Angkor Wat là kỹ thuật chạm nổi thấp (bas-relief) trực tiếp vào đá sa thạch xám từ núi Kulen. Các nghệ nhân Khmer không ghép đá, họ chạm thẳng vào những khối đá nguyên khối đã được xây lên khiến Apsara Angkor Wat trở nên siêu phàm bởi sự đa dạng dường như vô tận.

Nếu Angkor Wat là ngôi đền của ánh sáng và sự hoàn mỹ thì Angkor Thom là vương quốc của chiều sâu và huyền bí. Được vua Jayavarman VII xây dựng vào cuối thế kỷ 12 và là kinh thành cuối cùng của vương triều Khmer cổ đại. Trải dài trên một diện tích gần 1.000 km2, Angkor Thom trong tiếng Khmer nghĩa là "kinh đô vĩ đại" và chính cái tên đã bộc lộ hết được sự to lớn, hùng vĩ của quần thể kiến trúc phức hợp này. Nếu Angkor Wat thể hiện được chiều sâu văn hóa thì Angkor Thom chính là một minh chứng hùng hồn thể hiện sức mạnh của người Khmer.

Với hơn một nghìn đền đài, trung tâm kinh thành chính là ngôi đền Bayon với 216 gương mặt mang nụ cười bí ẩn được tạc trên 54 khối đá lớn. Điểm khác biệt lớn nhất của Apsara Angkor Thom so với Angkor Wat nằm ở tinh thần. Cùng là tiên nữ, nhưng nàng Apsara của Bayon không còn múa để ca ngợi chiến thắng của vua chúa, nàng đứng đó như một Bồ Tát, với nụ cười bí ẩn quen thuộc (được gọi là "nụ cười Bayon"), tỏa ra lòng trắc ẩn vô biên đối với chúng sinh.

Các nhà khoa học hiện đại vẫn chưa hoàn toàn hiểu được làm thế nào những nghệ nhân Khmer thế kỷ 12 có thể tạo ra những đường nét tinh vi đến vậy, khi công cụ chỉ là đục sắt thô sơ, ánh sáng là đuốc và nến và không có kính phóng đại. Một số nhà nghiên cứu cho rằng phải mất vài tuần để hoàn thành một hình Apsara đơn lẻ. Vậy thì hơn 1.796 nàng Apsara tại Angkor Wat là thành quả của hàng chục năm công sức của cả ngàn nghệ nhân ưu tú nhất vương triều Khmer cổ đại. Để sang tạo nên những hình hài thiếu nữ sống động, gửi gắm cả khát vọng tình yêu cùng những đam mê trần thế vào chốn đền đài linh thiêng.