Photo Travel: Kh'Leang, ngôi chùa cổ lưu giữ tinh hoa nghệ thuật giữa miền Tây
Thích
Giữa khuôn viên rộng lớn phủ bóng thốt nốt cổ thụ, chùa Kh'Leang (đường Tôn Đức Thắng, phường Sóc Trăng, Cần Thơ) như một "bảo tàng sống", nơi lưu giữ tinh hoa nghệ thuật và tâm linh của cộng đồng người Khmer nơi đây.
Theo Hòa thượng Tăng Nô, Trụ trì chùa, Kh'Leang theo tiếng Khmer có nghĩa là "kho", "vựa" gợi nhớ về một vùng đất trù phú, sung túc thuở xa xưa. Qua hàng trăm năm, kho chứa lúa gạo rộng lớn khi xưa không còn nhưng ngôi chùa cổ hơn 500 năm tuổi trầm mặc thì vẫn như chứng nhân của lịch sử giữa nhịp sống sôi động, điểm đến với không gian thanh tịnh, yên bình, linh thiêng.
Tọa lạc trên đường Tôn Đức Thắng, phường Sóc Trăng (Cần Thơ), chùa Kh'Leang được xây theo ba nếp, nếp giữa lớn hơn hai nếp phụ. Bờ viền mái nóc còn có tượng rồng uốn lượn, đầu xòe hình rẻ quạt, đuôi cong độc đáo. Chùa không chỉ là nơi thờ phụng mà còn là trung tâm giáo dục và sinh hoạt cộng đồng theo truyền thống Khmer Nam Bộ lâu đời, với Trường Bổ túc Văn hóa Pali Trung cấp Nam Bộ, ngôi trường đào tạo tăng ni Khmer cho cả khu vực nằm trong khuôn viên.
Tòa chính điện được chia làm ba bậc nền, mỗi bậc cao khoảng 1 mét có hàng rào bao xung quanh, tạo thành các sân nội bộ, là nơi sinh hoạt của các tín đồ vào những dịp lễ. Bậc ba là mặt bằng của điện thờ. Trong ảnh là các chư tăng Khmer đang tu học tại Trường Bổ túc Văn hóa Pali Trung cấp Nam Bộ.
Quần thể kiến trúc Chùa Kheang gồm ngôi chánh điện, sa la, nhà tăng, hội trường…, được bố trí hài hòa trong khuôn viên rộng trên 3.800m2. Nhìn từ bên ngoài, kiến trúc và cách bài trí tại chùa không khác nhiều so với những ngôi chùa Nam tông Khmer ở Nam bộ nhưng khu chánh điện lại lại mang nhiều điểm nhấn, đặc biệt là vẻ đẹp giao hòa giữa kiến trúc Việt – Hoa – Khmer.
Chánh điện được xây dựng năm 1918, với sự góp công của một số nghệ nhân từ Campuchia sang khi đó. Bước qua cổng chính, rất dễ nhận ra trên các thân cột trụ là những hình cá chép, rồng và chữ Hán, dấu ấn của người Hoa. Trên bức cửa võng là các hoa văn họa tiết mang phong cách người Việt. Và bao trùm lên tất cả là ngôn ngữ kiến trúc Khmer cổ kính với mái tam cấp, đỉnh nhọn, tượng thần Krud dang tay và hàng rào nhiều màu sắc.
Là trái tim của toàn bộ quần thể, chánh điện chùa Kh'leang nằm theo hướng đông - tây, trải rộng gần 200m2, đứng trên ba tầng nền, mỗi tầng cao khoảng 1 mét, mỗi tầng có hàng rào bao quanh với màu sắc rực rỡ. Chánh điện chùa là nơi tập hợp nhiều tác phẩm nghệ thuật, hình ảnh mang tính biểu tượng trong văn hóa người Khmer, như rồng (Neak), chim (Kurt), chằn (Yeak)... Toàn bộ cửa đều làm bằng gỗ, sơn nhũ vàng lấp lánh. Mặt cửa chạm khắc hình tiên nữ giao tranh với chằn, biểu trưng thiện giao tranh với ác, xung quanh là hình kỷ hà, hoa lá. Trên cửa có hình Reahu với mặt trăng để cầu được mùa.
Bên trong chánh điện chùa Kh'Leang có sự kết hợp nghệ thuật kiến trúc Khmer - Hoa - Việt với toàn bộ khối được dựng bởi 60 cột, bề mặt gỗ được sơn mài đen, có văn tự bằng chữ Hán, vẽ cá chép và rồng vàng uốn lượn.
Chùa có khoảng 45 tượng Phật Thích Ca làm từ nhiều chất liệu như xi măng, gỗ, đồng, đá trắng, đất nung… hầu hết được chạm trổ, sơn son thiếp vàng. Trung tâm là tượng Phật thích ca ngồi thiền định trên bệ tượng cao, được trang trí nhiều tầng hoa văn hình cánh sen và lửa…
… đặc biệt có bức tượng Phật cao 6,8m, phần thân tượng cao 2,7m và được đúc vào năm 1916. Bức tượng uy nghiêm được đặt trên tòa hoa sen tỏa ánh hào quang bằng điện.
Trong chánh điện là 12 cột tròn bằng gỗ quý. Bề mặt gỗ được sơn mài đen, có văn tự bằng chữ Hán, vẽ cá chép và rồng vàng uốn lượn. Cuối hai hàng cột là bệ thờ và nơi đặt các tượng ở hai gian trong cùng. Ấn tượng nhất là 45 pho tượng Phật Thích Ca, trong đó có một pho cao 6,8m ngự trên tòa sen lộng lẫy. Phía trên tượng Phật là bức bao lam (cửa võng) hoành tráng, là nơi mang dấu ấn kiến trúc Việt, được điêu khắc tỉ mỉ các hoa văn rồng, phượng, hoa lá, chim muông… Sau pho tượng là tấm bia khắc chữ Khmer ghi lại công đức người đã tạo tượng vào cuối thế kỷ 19.
Chánh điện cũng là nơi lưu giữ các tủ sách với lá buông khắc chữ Khmer cổ. những bộ kinh Phật được viết tay bằng công nghệ độc đáo của người Khmer cùng nhiều di vật quý giá, trưng bày chuyên đề văn hóa dân tộc Khmer trong từng góc chánh điện rêu phong.
Phần nội thất của chánh điện chùa Kh'Leang có sự giao thoa của 3 nền văn hóa Kinh, Khmer, Hoa trong một không gian kiến trúc. Điều này thể hiện rõ trên những cây cột gỗ như nghệ thuật sơn mài Việt, cách phối hợp màu sắc truyền thống người Khmer và nét vẽ đặc trưng của người Hoa, tạo nên một tuyệt tác mà có lẽ chỉ riêng ở chùa Kh'leang mới có.
Trần chính điện được trang trí các bức tranh sơn dầu vẽ hình tiên nữ đang múa trên bầu trời rất sinh động.
Chánh điện có bốn cổng được làm bằng gỗ - nguyên thân gỗ xẻ, khắc cảnh giao đấu giữa hai nhân vật thiện – ác trên nền khung được trang trí hoa văn tinh xảo, thể hiện trình độ chạm khắc gỗ cao của các nghệ nhân.
Ngoài vài trò là cơ sở tín ngưỡng, trong chánh điện chùa Kh'Leang còn lưu giữ, bảo tồn bộ sưu tập về tượng Phật với nhiều kích cỡ, chất liệu khác nhau được ví như một bảo tàng nghệ thuật cổ về hiện vật.
Các hiện vật này do nhiều thế hệ cao tăng đã gìn giữ hàng trăm năm qua, từ sự đóng góp, gửi gắm của nhiều Phật tử.
Chùa Kh'Leang không chỉ là nơi thờ phụng, nơi đây còn là trung tâm giáo dục và sinh hoạt cộng đồng theo truyền thống Khmer Nam Bộ. Mỗi dịp hè, phụ huynh trong vùng đưa con em đến học chữ Khmer, học lễ nghĩa, học cách sống. Các sư trong chùa đảm nhận vai trò thầy giáo, dạy miễn phí từ lớp 1 đến lớp 5. Trong khuôn viên còn có Trường Bổ túc Văn hóa Pali Trung cấp Nam Bộ, ngôi trường đào tạo tăng ni Khmer cho cả khu vực.
Ngoài phục vụ nhu cầu tín ngưỡng, chùa Kh'Leang còn là nơi sinh hoạt truyền thống của đồng bào dân tộc Khmer thông qua các ngày lễ hội hàng năm và các hoạt động văn hóa khác. Nhiều nghi lễ truyền thống được tổ chức long trọng tại chùa như Chôl Chnăm Thmây (Lễ vào năm mới), Sene Đôl Ta (Lễ cúng ông bà), Oóc-Om-Bóc (Lễ cúng trăng) …
… cùng các trò chơi dân gian sôi nổi.
Khuôn viên của chùa Kh'Leang rợp bóng cây xanh, trong đó có thốt nốt, loài cây gắn liền với đời sống văn hóa đồng bào Khmer Nam bộ.
Trong khuôn viên chùa Kh'Leang còn có các kiến trúc phụ khác như Sa-la (nhà hội họp), nhà ở của sư trụ trì (cũng là nơi lưu trữ kinh kệ, tài liệu), nhà ở của các vị sư (am), nhà khách và một ngôi trường dạy tiếng Khmer bậc trung cấp.
Chính lớp văn hóa giao thoa độc đáo ẩn sau từng chi tiết trang trí hội tụ đường nét Khmer với phong cách trang trí Việt – Hoa đã tạo nên vẻ đẹp ấn tượng của chùa Kh'leang. Hằng năm, ngôi chùa đón rất nhiều du khách thập phương đến chiêm bái, tham quan. Ngày 27 tháng 4 năm 1990, Bộ Văn hóa – Thông tin ban hành Quyết định số 84/QĐ-BVHTT chính thức công nhận chùa Kh'Leang là di tích Kiến trúc Nghệ thuật cấp Quốc gia. Cùng với chùa Dơi, đây là một trong hai di tích quốc gia của tỉnh Sóc Trăng (cũ) thuộc loại hình kiến trúc nghệ thuật. Chùa Kh'Leang cũng xác lập Kỷ lục Việt Nam là ngôi chùa đầu tiên kết hợp phong cách kiến trúc, điêu khắc Khmer - Hoa - Việt.
Thời điểm đẹp nhất để tham quan ngôi chùa cổ hơn 500 năm tuổi là đúng dịp lễ hội Chôl Chnăm Thmây vào trung tuần tháng 4 này, để trải nghiệm trọn vẹn không khí văn hóa Khmer. Đến chùa Kh'Leang không phải chỉ để chiêm bái hay chụp ảnh, chỉ ngồi yên dưới tán thốt nốt, lắng nghe hơi thở của năm trăm năm lịch sử, trải nghiệm vùng đất, con người nơi đây.
