Photo Travel: Long Mã, linh thú đặc biệt trong văn hóa cố đô
Thích
Trong tư thế tung vó cưỡi mây ngoái đầu trở lại, long mã mang thần thái của sự nhẹ nhàng, linh thiêng nhưng vẫn rất gần gũi như trong những vần thơ "Trước gió phất phơ Long hóa Mã. Trên mây lấp loáng Mã thành Long".
*****
Là một biểu tượng có vị trí đặc biệt trong đời sống văn hóa, nghi lễ cũng như nghệ thuật cung đình Huế, long mã xuất hiện phổ biến từ kiến trúc, mỹ thuật cung đình đến trang trí nhân gian thường gặp trên các bức bình phong, loại hình "kiến trúc" đặc trưng trên đất Cố đô.
Long mã là hóa thân của kỳ lân (một trong tứ linh) và là một linh thú có tất cả những phẩm chất tốt đẹp, sự kết hợp đặc biệt của rồng, lân và ngựa. Long mã được mô tả là có sừng và bờm của rồng, mình của hươu xạ, đuôi bò, trán sói, thân có vảy của kỳ lân, chân và móng của ngựa.
Long mã là con vật hóa thân của kỳ lân, sự kết hợp đặc biệt giữa rồng, lân và ngựa.
Với người phương Đông, Long mã "ngựa rồng" là tượng trưng cho sự uy nghi hùng dũng (tung hoành), sự tiến hóa vạn vật, biểu hiện của một vũ trụ vận động không ngừng. Theo truyền thuyết, long mã xuất hiện trên sông Hoàng Hà, dưới thời Phục Hi, trong tư thế phi trên sóng nước, đầu ngẩng cao, lưng chở Hà đồ (Tiên thiên bát quái), cơ sở để hình thành lý thuyết về Bát quái, cơ sở của kinh dịch sau này.
Người Huế thường sử dụng kỹ thuật khảm sành sứ và thủy tinh để tạo hình long mã. Song cũng có những con long mã được đắp bằng vôi vữa, hay được vẽ bằng phẩm màu.
Trên đất Cố đô, hình tượng long mã đã tạo nên sự riêng biệt rất dễ nhận thấy với mỗi người khi đặt chân đến xứ Huế. Trong nghệ thuật trang trí, hình ảnh long mã luôn gắn liền ước vọng về một thế giới an lạc, thái bình và thịnh vượng. Long mã cũng xuất hiện trong hoàng cung triều Nguyễn như ở Dục Khánh Môn, Hưng Khánh Môn của Hưng Miếu, Trường An Môn của Trường Sanh Cung… Trên các kiến trúc lăng tẩm, long mã được điêu khắc, trang trí rất công phu, làm nổi bật ý nghĩa của một linh vật độc đáo.
Hình tượng long mã thường dùng để trang trí ở các đình chùa, điện thờ, miếu mạo và phủ đệ. Trong ảnh là long mã trang trí trên cổng chùa Từ Hiếu, ngôi cổ tự còn là điểm đến thu hút nhiều du khách trong và ngoài nước.
Long Mã được khắc họa trong tư thế tung vó cưỡi mây tại bình phong của một từ đường dòng họ xứ Huế.
Long mã đi vào tiềm thức người dân Huế và trở thành hình tượng có thể nói đi đâu, bất cứ đâu trên đất Huế hình tượng này luôn xuất hiện trên hầu hết mọi công trình kiến trúc, đặc biệt có rất nhiều hình ảnh các bình phong từ các đình, đền… Người Huế dựng bình phong ngay sau cửa ngõ vào để ngăn chặn các loại uế khí và độc khí phát ra từ các vật lạ thâm nhập vào nhà, đồng thời khiến cho căn nhà trở nên ấm cúng, an toàn hơn. Hầu hết các cung điện, đền thờ, đình làng, nhà thờ họ tộc, nhà của thường dân ở Huế đều có bình phong án ngữ phía trước. Và linh vật được chọn lựa để trang trí trên bình phong xứ Huế nhiều nhất chính là Long mã.
Trải qua năm tháng, bình phong dần kiêm thêm chức năng trang trí mỹ thuật và trở thành một nhân tố không thể thiếu trong kiến trúc truyền thống ở Huế. Đây cũng là nơi còn giữ lại được nhiều kiểu bình phong cổ nhất, không chỉ trong kiến trúc cung đình mà ngay ở nhà thờ họ…
… dường như nơi nào cũng hiện diện những bức bình phong được trang trí cầu kỳ, tinh xảo mang nhiều ý nghĩa, nhất là vẻ đẹp tinh xảo, uy nghi của long mã được các nghệ nhân chế tác bằng gốm, sứ.
Long mã cũng xuất hiện trên những bức bình phong thường đi kèm với các linh vật khác như rùa, kỳ lân hay chim phượng.
Trên các bức bình phong, tại các đình làng, các am miếu dân gian, hình tượng Long mã hay hổ cũng được sử dụng rất nhiều. Long mã được thể hiện theo điển tích "Long mã phụ Hà đồ". Bức bình phong long mã tại Trường Quốc học Học xây dựng vào năm Thành Thái bát niên (1896) được xem là bức bình phong nổi tiếng nhất tại Huế. Bức bình phong nhìn ra đường Lê Lợi này là nguyên mẫu của hình ảnh Long mã trên logo của Festival Huế và trở thành hình tượng đặc trưng của người dân xứ Huế.
Hình ảnh long mã lưng mang Hà đồ, chân lướt trên sóng nước, đầu vươn tới các tầng mây.
Hình tượng long mã được tôn vinh là một linh thú đặc biệt trong văn hóa cố Đô nên hiện diện trên kiến trúc tại các di tích từ cung điện, lăng tẩm của vua chúa đến các đình, đền, miếu dân gian, đặc biệt ở nghĩa trang An Bằng, "Thành phố" lăng mộ độc nhất vô nhị ở Huế.
Là linh thú có tần suất xuất hiện lớn thứ hai sau rồng, Long mã đã đi vào tiềm thức người dân Huế và trở thành hình tượng riêng biệt rất dễ nhận thấy và gây ấn tượng ở bất cứ đâu trên đất Huế.
Long mã được khắc họa tinh xảo trên các công trình kiến trúc nhân gian ở Huế, tạo nét uy nghi, trang trọng, nhất là các từ đường dòng họ...
… vừa trang trí chốn tôn nghiêm, vừa có công dụng phong thủy trừ tà, khử trược (nghĩa là giải hết bệnh tật cả bệnh âm lẫn bệnh dương).
