TP.HCM phát triển nhân lực công nghiệp văn hóa: Bài toán quản trị cần được đặt đúng vị trí

Kinh nghiệm trên thế giới khi xây dựng và phát triển ngành công nghiệp văn hóa

Nguồn nhân lực là khâu quyết định để chuyển các định hướng phát triển văn hóa thành sản phẩm, dịch vụ và giá trị kinh tế cụ thể. Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam chỉ rõ nguồn nhân lực văn hóa còn nhiều bất cập, công nghiệp văn hóa và công nghiệp giải trí chưa phát triển tương xứng với tiềm năng. Đồng thời, yêu cầu hình thành hệ sinh thái khởi nghiệp công nghiệp văn hóa và có cơ chế, chính sách đột phá để thu hút, trọng dụng nhân tài. 

Tại Hội thảo Khoa học: "Phát triển văn hóa, thể thao trong đô thị: Từ cơ chế, chính sách của Luật Phát triển đô thị và Dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa đến thực tiễn các địa phương" do Sở Văn hoá và Thể thao TP.HCM tổ chức ngày 5/11. Tại hội thảo, nhiều ý kiến được các chuyên gia chia sẻ về kinh nghiệm của các nước trên thế giới khi xây dựng và phát triển ngành công nghiệp văn hóa.

Hiện nay, Chính phủ đã ban hành Chương trình hành động thực hiện Nghị quyết này tại Nghị quyết số 30/NQ-CP ngày 24/02/2026. Trong khi đó, dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa dành riêng Chương IV cho nhân lực, với các nội dung về khung năng lực, phát triển nhân lực trong hệ thống giáo dục quốc dân, đào tạo tài năng và thu hút, trọng dụng nhân lực chất lượng cao.

Tuy nhiên, vấn đề đặt ra không chỉ nằm ở việc mở thêm chương trình đào tạo. Hiệu quả của chính sách còn phụ thuộc vào cấu trúc điều phối giữa cơ quan quản lý, địa phương, cơ sở đào tạo và doanh nghiệp; sự phù hợp của các công cụ chính sách; cũng như khả năng đo lường, đánh giá để điều chỉnh.

Từ góc nhìn này, nghiên cứu về phát triển nhân lực công nghiệp văn hóa cho rằng cần nhìn nguồn nhân lực trên toàn chuỗi giá trị, thay vì chỉ tập trung vào đội ngũ sáng tạo. Bên cạnh năng lực nghề nghiệp cốt lõi, người lao động còn cần kỹ năng số, AI, quản trị dự án, tài chính, sở hữu trí tuệ, tiếp thị và khả năng thương mại hóa sản phẩm.

UNESCO (2022) ước tính văn hóa và sáng tạo chiếm 3,1% GDP và 6,2% việc làm toàn cầu, nhưng cũng ghi nhận hơn 10 triệu việc làm bị mất riêng trong năm 2020. OECD (2022) cho biết, việc làm văn hóa - sáng tạo chiếm tới 1/20 tổng việc làm ở một số quốc gia và tới 1/10 ở một số vùng, đô thị; 62% lao động trong khu vực có trình độ đại học, so với 40% của toàn bộ lực lượng lao động.

Trong khi đó, Diễn đàn Kinh tế Thế giới dự báo đến năm 2030 sẽ có 170 triệu việc làm mới và 92 triệu việc làm bị thay thế. AI và dữ liệu lớn thuộc nhóm kỹ năng tăng nhanh nhất, trong khi tư duy sáng tạo, khả năng chống chịu và tính linh hoạt ngày càng được coi trọng.

Một trong những thay đổi đáng chú ý là cách tiếp cận nhân lực không còn giới hạn ở người trực tiếp sáng tạo. Chính sách nếu chỉ tập trung vào nghệ sĩ, người sáng tác hay người biểu diễn sẽ bỏ sót nhiều mắt xích như nhà sản xuất, quản lý dự án, kỹ thuật viên, nhân sự tiếp thị, pháp lý và sở hữu trí tuệ.

Kinh nghiệm Hàn Quốc cho thấy bên cạnh các chương trình bồi dưỡng người sáng tạo, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cùng Cơ quan Nội dung Sáng tạo Hàn Quốc (KOCCA) còn tổ chức đào tạo chuyên gia xuất khẩu và tiếp thị nội dung, bao gồm quy trình xuất khẩu, chiến lược thâm nhập thị trường quốc tế, giao tiếp tiếng Anh và rà soát hợp đồng.

Cùng với đó, kỹ năng số và trí tuệ nhân tạo đang trở thành một thành tố ngày càng quan trọng. Kế hoạch phát triển nhân lực nội dung năm 2026 của Hàn Quốc, được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cùng KOCCA công bố ngày 12/01/2026, có ngân sách 43 tỷ won, mục tiêu đào tạo khoảng 3.400 người. Trong đó, một học viện nội dung tập trung vào AI dự kiến đào tạo hơn 1.000 nhà sáng tạo.

Tại Anh, kế hoạch ngành sáng tạo năm 2025 cam kết từ tháng 4/2026 triển khai các khóa học ngắn về kỹ năng số, AI và kỹ thuật, được tài trợ thông qua Thuế Tăng trưởng và Kỹ năng (Growth and Skills Levy).

Tuy nhiên, nghiên cứu cũng lưu ý đào tạo công cụ không phải là toàn bộ câu chuyện. Một nghiên cứu của Doshi và Hauser (2024) trên Science Advances cho thấy các ý tưởng do AI tạo sinh gợi ý cho truyện ngắn được đánh giá sáng tạo hơn ở cấp độ cá nhân, nhưng các truyện này lại giống nhau hơn ở cấp độ tập thể. Kết quả được rút ra từ một thí nghiệm về truyện ngắn và cần thận trọng khi suy rộng, nhưng đặt ra yêu cầu kết hợp kỹ năng sử dụng AI với năng lực phản biện, biên tập và nền tảng bản sắc.

Bên cạnh kỹ năng nghề và công nghệ, năng lực quản trị, kinh doanh cũng được đặt ra. Kế hoạch ngành sáng tạo của Anh cho biết 30% doanh nghiệp sáng tạo thiếu kiến thức về tài chính, trong khi một nửa số doanh nghiệp có dưới 5 lao động thiếu kỹ năng tài chính để tăng trưởng.

Ở Hàn Quốc, chương trình Creator Report 2026 của KOCCA kết hợp chia sẻ kinh nghiệm nghề với tư vấn về hợp đồng và thuế cho nhà sáng tạo. Điều này cho thấy năng lực thương mại hóa cần được xem là một phần của quá trình phát triển nhân lực, thay vì chỉ hỗ trợ sau khi người lao động đã được đào tạo.

Một vấn đề khác là điều kiện làm việc của lao động tự do. Tính chất dự án và hình thức làm việc độc lập khiến chính sách thu hút nhân tài khó duy trì nếu không đi kèm các điều kiện làm việc phù hợp.

Kế hoạch ngành sáng tạo của Anh năm 2025 đưa ra nhiều công cụ liên quan đến nhóm lao động này, trong đó có việc bổ nhiệm "người bảo vệ quyền lợi lao động tự do", hỗ trợ ngành xây dựng hộ chiếu kỹ năng, củng cố quyền có hợp đồng bằng văn bản và xử lý chậm thanh toán, đồng thời hỗ trợ cơ quan chuẩn mực độc lập CIISA xử lý quấy rối và phân biệt đối xử. Riêng ngành phim và truyền hình, kế hoạch cho biết 65% lao động tự do gặp khó khăn trong việc tìm việc trong năm trước.

Ở cấp độ địa bàn, OECD (2022) coi nhân lực sáng tạo là một phần của phát triển địa phương lấy văn hóa làm trung tâm. Anh hiện xác định 55 cụm lớn và 709 cụm nhỏ, lựa chọn 12 cụm sáng tạo ưu tiên và lập Quỹ Tăng trưởng Địa điểm Sáng tạo trị giá 150 triệu bảng cho 6 cơ quan chiến lược cấp thị trưởng. Tuy nhiên, 67% giá trị gia tăng của ngành năm 2022 tập trung tại London và Đông Nam nước Anh, cho thấy bài toán phân bổ nguồn lực giữa các địa phương cũng cần được tính đến.

4 nhóm nhiệm vụ cấp bách TP.HCM cần hành động ngay

Ông Trần Thế Thuận, Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM cho rằng, để đưa Luật Phát triển đô thị, các Nghị quyết của HĐND TP.HCM vào cuộc sống, đồng thời tham gia đóng góp để Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch hoàn thiện Dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa, Sở Văn hóa và Thể thao Thành phố xác định 4 nhóm nhiệm vụ trọng tâm, cấp bách cần hành động ngay. 

Thứ nhất, tiếp thu đầy đủ các ý kiến của chuyên gia, nhà khoa học, đẩy nhanh tiến độ tham mưu Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân Thành phố ban hành các nghị quyết, quyết định triển khai thực hiện của Luật Phát triển đô thị, trong đó tập trung các vấn đề như: Quy định cơ chế quản lý, vận hành và ưu đãi phát triển đối với các trung tâm, cụm, khu công nghiệp sáng tạo văn hóa; tổ hợp sáng tạo văn hóa; cơ chế khai thác, sử dụng tài sản công dôi dư phục vụ phát triển văn hóa thể thao; hoàn thiện cơ chế giao nhiệm vụ, đặt hàng, đấu thầu sáng tạo và phổ biến các tác phẩm văn học nghệ thuật có giá trị tư tưởng và nghệ thuật cao…

Thứ hai, tái cấu trúc toàn diện hệ thống thiết chế văn hóa – thể thao cơ sở theo hướng thiết lập mô hình phân tầng thiết chế văn hóa để lấp đầy khoảng trống khi không còn tổ chức chính quyền cấp huyện.

Thứ ba, kiến tạo hệ sinh thái công nghiệp văn hóa và thúc đẩy chuyển đổi số mạnh mẽ. Theo đó, TP.HCM sẽ tập trung đẩy nhanh tiến độ quy hoạch, chuẩn bị đầu tư tại 3 cụm trọng điểm: Cụm Bàu Bàng, Gò Ông Sầm và Công viên Lịch sử Văn hóa Dân tộc. Xây dựng Bản đồ không gian văn hóa - thể thao Thành phố Hồ Chí Minh, Công viên Điện ảnh, Phát triển Thành phố Hồ Chí Minh thành Trung tâm âm nhạc và sự kiện quốc tế. Hình thành Giải thưởng Sáng tạo Công nghiệp văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh, Lễ hội Ánh sáng Thành phố Hồ Chí Minh, định kỳ tổ chức Cuộc thi Tìm kiếm dự án đổi mới sáng tạo. 

Tổ chức Tuần lễ Công nghiệp văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh trở thành sự kiện thường niên. Thí điểm mô hình hợp tác công – tư (PPP) trong quản trị nhà hát, bảo tàng và trung tâm thể thao; triển khai sàn giao dịch bản quyền tác phẩm nghệ thuật và các chương trình trò chơi hóa (gamification) lịch sử phục vụ du lịch trải nghiệm. Phát triển công nghiệp văn hóa đi đổi với bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa, tránh tình trạng thương mại hóa; ưu tiên giải quyết hài hòa các mối quan hệ.  

Thứ tư, sớm có chính sách đào tạo, bồi dưỡng, quan tâm trọng dụng nhân tài trong văn hóa và thể thao. Đặc biệt cần lưu ý cả 3 thế hệ nguồn nhân lực là năng khiếu, người đang đóng góp và người đã có công lao cống hiến cho sự nghiệp văn hóa thể thao.

"Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM kiến nghị Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch nghiên cứu một số giải pháp, đề xuất mà Hội thảo hôm nay đã làm rõ vào Dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa trước khi trình Quốc hội. Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM xin cam kết sẽ đồng hành chặt chẽ cùng Vụ Pháp chế và Ban Soạn thảo của Bộ trong việc cung cấp cứ liệu thực tiễn, tham gia phản biện chính sách để hoàn thiện Dự thảo luật đạt chất lượng cao nhất", Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM nói./.