Việt Nam sắp xây dựng tổ hợp công nghiệp đường sắt sánh ngang với nhiều quốc gia châu Á

Theo Quyết định số 2404 của Thủ tướng Chính phủ, tại khu đầu mối đường sắt Hà Nội đã được bổ sung quy hoạch một tổ hợp công nghiệp đường sắt với diện tích khoảng 250ha, đặt tại khu vực xã Chuyên Mỹ và xã Ứng Hòa (Hà Nội). Đây được xem là cấu phần quan trọng trong định hướng phát triển ngành công nghiệp đường sắt theo hướng hiện đại, đồng bộ và từng bước làm chủ chuỗi giá trị.

Theo phương án do liên danh tư vấn CCTDI - TEDI đề xuất, tổ hợp công nghiệp đường sắt sẽ được tổ chức thành 17 khu chức năng, bao phủ gần như toàn bộ các khâu từ sản xuất, lắp ráp đến nghiên cứu, thử nghiệm và đào tạo nguồn nhân lực. Các hạng mục chính bao gồm khu sản xuất giá chuyển hướng (khoảng 20ha), khu lắp ráp đầu máy (15ha), khu sản xuất thân xe, lắp ráp toa xe hàng, đoàn tàu EMU, tàu tốc độ cao, khu chế tạo nội thất, hệ thống điều hòa, trung tâm nghiên cứu - thử nghiệm và đào tạo.

Tổ hợp 250ha không chỉ đơn thuần là một dự án xây dựng nhà máy, mà được xác định là nền tảng công nghiệp chiến lược, nhằm giảm dần sự phụ thuộc vào nhập khẩu, nâng cao tỷ lệ nội địa hóa và từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị ngành đường sắt khu vực.

Theo Tổng công ty Đường sắt Việt Nam (VNR), trên cơ sở quy hoạch được phê duyệt, doanh nghiệp đã được giao lập Dự án "Xây dựng Tổ hợp công nghiệp đường sắt" để trình cấp có thẩm quyền xem xét. Ông Hoàng Năng Khang - Phó Tổng Giám đốc VNR cho biết, dự án hướng tới đầu tư một tổ hợp hạ tầng hiện đại, phục vụ sản xuất, lắp ráp và chế tạo phương tiện, thiết bị, linh kiện đường sắt, từng bước nâng cao năng lực nội địa.

Lộ trình triển khai được chia thành nhiều giai đoạn. Giai đoạn đầu tập trung lắp ráp, cải tạo đầu máy diesel sử dụng năng lượng sạch, sản xuất toa xe khách và toa xe hàng phục vụ mạng lưới hiện hữu. Đối với đường sắt đô thị và các tuyến mới, giai đoạn đầu vẫn nhập khẩu một phần đầu máy, đoàn tàu, song song với hoạt động lắp ráp trong nước.

Các giai đoạn tiếp theo hướng tới làm chủ sản xuất toa xe khách, toa xe hàng với tốc độ khai thác lên đến 160km/h, lắp ráp đầu máy điện và nâng tỷ lệ nội địa hóa lên khoảng 30%, mức được đánh giá là khả thi trong bối cảnh công nghiệp hỗ trợ trong nước hiện nay.

Theo Cục Đường sắt Việt Nam, việc điều chỉnh quy hoạch mới dừng ở vai trò tạo "khung pháp lý", làm cơ sở để địa phương bố trí quỹ đất và triển khai các bước nghiên cứu tiếp theo. Mô hình đầu tư cụ thể - đầu tư công, đối tác công tư (PPP) hay phương thức kết hợp sẽ tiếp tục được làm rõ trong giai đoạn nghiên cứu tiền khả thi.

Từ góc độ so sánh quốc tế, liên danh tư vấn cho biết các cơ sở sản xuất, lắp ráp phương tiện đường sắt thuần túy trên thế giới thường chỉ cần diện tích từ 20-50ha, như nhà máy Siemens tại Sacramento (Mỹ) rộng 25,9ha hay Kawasaki tại Kobe (Nhật Bản) khoảng 28,6ha. Tuy nhiên, với mô hình tổ hợp đa chức năng tích hợp sản xuất, nghiên cứu, đào tạo và chuyển giao công nghệ, quy mô đất đai có thể lên tới hàng trăm hecta, điển hình như tổ hợp Kasado - Hitachi (Nhật Bản) hay tổ hợp công nghiệp đường sắt Thanh Đảo (Trung Quốc) rộng 288ha.

Trong bối cảnh Việt Nam chuẩn bị bước vào giai đoạn đầu tư mạnh cho hạ tầng đường sắt, việc quy hoạch một tổ hợp công nghiệp quy mô lớn được đánh giá là tư duy "đi trước thị trường". Theo Điều chỉnh Quy hoạch mạng lưới đường sắt, giai đoạn đến năm 2030 Việt Nam dự kiến đầu tư 17 tuyến đường sắt, sau năm 2030 tiếp tục triển khai thêm 19 tuyến, cùng với nhu cầu lớn về đoàn tàu, toa xe và dịch vụ bảo trì từ các mạng lưới đường sắt đô thị tại Hà Nội và TP. HCM.

Trong khi đó, năng lực sản xuất trong nước hiện còn hạn chế, với chỉ hai cơ sở có hoạt động sản xuất phương tiện là Nhà máy Xe lửa Gia Lâm và Dĩ An; các cơ sở khác chủ yếu thực hiện sửa chữa, bảo dưỡng. Riêng Nhà máy Xe lửa Gia Lâm dù có diện tích hơn 20ha nhưng nằm sâu trong đô thị, gần như không còn dư địa mở rộng.

Liên quan đến các dự án đường sắt quốc gia, Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh đã yêu cầu các đơn vị chức năng khẩn trương hoàn thiện báo cáo về cơ chế đặc thù, phương thức đầu tư và tiêu chí lựa chọn nhà đầu tư đối với dự án đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam, đồng thời xây dựng tiến độ chi tiết nhằm bảo đảm mục tiêu khởi công vào cuối năm 2026. Bộ Xây dựng cũng đang xem xét thành lập các Ban Chỉ đạo chuyên trách để triển khai đồng bộ các dự án đường sắt trọng điểm trong thời gian tới.