Vườn treo giữa tầng không: Kiến trúc “thô mộc sinh thái” phá vỡ mọi khuôn mẫu của KTS Renée Gailhoustet

Năm 2023, sự ra đi của Renée Gailhoustet đã để lại niềm tiếc thương sâu sắc cho cư dân khu nhà ở xã hội Le Liégat do bà hoàn thiện năm 1892. Để tưởng nhớ bà, người dân đã cùng làm một tấm biển tri ân viết tay: “Cảm ơn Renée”. Khác với định kiến về những kiến trúc sư chuyên tạo ra những “chuồng thỏ” ngột ngạt mà chính họ cũng không muốn sống ở trong đó, bà lại chọn sống trong căn hộ thông tầng của mình tại Le Liégat, thuộc vùng ngoại ô Ivry-sur-Seine (Paris) suốt hơn bốn thập kỷ, cho đến khi tạ thế ở tuổi 93.

Từ cửa sổ phòng khách, ở độ cao vài tầng lầu, tầm nhìn mở ra một cây anh đào lớn cùng thảm thực vật xanh mướt. Mang tinh thần thiết kế phi quy chuẩn, phóng khoáng và đầy ngẫu hứng, các khối căn hộ của Gailhoustet nổi bật với hệ vườn treo xếp tầng cùng các ban công (lô gia) được phủ lớp đất dày. Nhờ đó, mỗi cư dân đều có thể tự tay chăm chút và tận hưởng một khu vườn riêng ngay giữa tầng không.

Qua năm tháng, thảm thực vật đã phủ lấp đi vẻ thô ráp của những khối bê tông tại Le Liégat cũng như các công trình khác của bà. Diện mạo độc đáo khi thiên nhiên chiếm lĩnh không gian sống không chỉ tạo nên những khung hình gây sốt trên mạng xã hội, mà còn bắt nguồn từ một tư duy giàu tính nhân văn: Ai cũng có quyền được sống gần gũi với thiên nhiên. Tầm nhìn đi trước thời đại này đặt nền móng cho nền kiến trúc sinh thái hướng tới khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu. Thực tế cho thấy, trong đợt nắng nóng lịch sử năm 2003 khiến khoảng 15.000 người tại Pháp thiệt mạng, chính các mảng xanh đô thị đã đóng vai trò như “lá chắn” điều hòa khí hậu, góp phần giảm nhiệt một cách tự nhiên và hiệu quả.

Dù thường được gắn mác là kiến trúc sư theo trường phái “Thô mộc sinh thái”, nhưng di sản mà Gailhoustet để lại sau hơn nửa thế kỷ làm nghề không bị đóng khung trong một khái niệm duy nhất. Bà dành trọn tâm huyết cho mảng nhà ở xã hội và quy hoạch đô thị tại những vùng ngoại ô tuyến đường vành đai Paris, một góc thành phố bình dân, ít hào nhoáng và gần như nằm ngoài bản đồ du lịch. Những tổ hợp nhà ở quy mô lớn do bà thiết kế thường tích hợp đa dạng tiện ích như cửa hàng, quán cà phê được tổ chức theo cấu trúc không gian phức hợp, vận hành như những “thành phố thu nhỏ” hiện đại. Với tư duy thiết kế linh hoạt, thích ứng theo nhu cầu sống khác nhau của cư dân, mỗi căn hộ tại đây đều có diện tích rộng rãi, ngập tràn ánh sáng và thông gió tự nhiên.

“Nhà không đơn thuần là những khối hộp vô hồn chỉ để trú ngụ, đó là không gian dịu êm, ấm áp tình người và mang bản sắc riêng của mỗi con người”.

Kiến trúc sư huyền thoại Le Corbusier từng nổi tiếng với triết lý: “Nhà chỉ là nơi trú ngụ”, một quan điểm thực dụng đã đeo bám và định hình kiến trúc hiện đại suốt nhiều thập kỷ. Dù các công trình của Gailhoustet mang hơi thở hiện đại rõ nét, bà lại theo đuổi một tư duy hoàn toàn trái ngược: Nhà ở phải mang dấu ấn cá nhân của chính gia chủ. Với bà, kiến trúc nên tạo ra một không gian mở để người ở có thể tự do chăm chút, làm phong phú không gian sống, thay vì chỉ là những khối hộp gò bó đến nghẹt thở. Bà cũng quyết liệt phản đối quan niệm coi nhà ở xã hội chỉ là phép cộng của những “chiếc hộp chức năng” nhỏ hẹp. Bà từng viết: “Chẳng ai muốn sống trong những không gian tù túng ấy nếu họ có quyền lựa chọn. Chúng tôi không dám tự phụ đưa ra một hình mẫu nhà ở lý tưởng; điều chúng tôi hướng tới chỉ đơn giản là tạo ra những cơ hội để mỗi người được tự do lựa chọn tổ ấm cho riêng mình”.

Lý giải về tầm ảnh hưởng của bà, kiến trúc sư kiêm học giả Nichola Barrington-Leach, chủ biên của một công trình nghiên cứu sắp xuất bản về Gailhoustet nhận định: “Các công trình của bà định hình một lối sống cộng sinh mới, thôi thúc chúng ta nhìn nhận lại mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên, với đô thị và với chính bản thân mình. Nhà không đơn thuần là những khối hộp vô hồn chỉ để trú ngụ, đó là không gian dịu êm, ấm áp tình người và mang bản sắc riêng của mỗi con người”.

Trong suốt sự nghiệp với hơn 2.000 căn nhà ở xã hội, Gailhoustet đã đưa ra một cách tiếp cận mang tính đột phá, đi ngược lại với mô hình nhà ở công nghiệp rập khuôn phổ biến tại các khu ngoại ô thành phố thời hậu chiến bấy giờ. Chính quyền địa phương tin tưởng tạo điều kiện cho bà tự do thử nghiệm những ý tưởng mới dù ngân sách còn hạn chế. Với Barrington-Leach, tinh thần của bà vẫn còn vẹn nguyên giá trị: “Chúng ta hoàn toàn có thể tạo nên những giá trị to lớn ngay cả khi nguồn lực vô cùng hạn hẹp”.

Song song với sự ra mắt của cuốn sách chuyên khảo đầu tiên bằng tiếng Anh về sự nghiệp của Gailhoustet, Barrington-Leach cũng tổ chức buổi triển lãm với chủ đề “Một ngàn lẻ một cách sống” tại Hiệp hội Kiến trúc London (AA), nơi cô đang giảng dạy. Tên triển lãm được lấy cảm hứng từ nhận định của cựu Bộ trưởng Văn hóa Pháp Rima Abdul Malak, rằng kiến trúc của Gailhoustet đã mở ra “một ngàn lẻ một cách con người hiện hữu trên thế giới này”.

Ngay trong không gian triển lãm, một căn hộ thuộc dự án Le Liégat đã được tái hiện sinh động theo tỷ lệ thực 1:1. “Mục tiêu của chúng tôi là mang một căn hộ thực sự vào đây để mọi người trải nghiệm không gian thực thay vì chỉ nhìn ngắm các bản vẽ trên trang giấy”, Barrington-Leach chia sẻ. Những bức tường được giản lược thành những tấm giấy trắng khổ lớn, treo lơ lửng bằng dây cáp nhằm phác họa cấu trúc và chiều cao trần. Cách dàn dựng này vừa tạo nên hiệu ứng trừu tượng giàu tính nghệ thuật, vừa giữ được sự gần gũi, chân thực, làm nổi bật rõ sự giao thoa giữa tư duy duy mỹ và tính công năng trong kiến trúc của Gailhoustet.

Bên cạnh hình ảnh và bản vẽ, các mẫu nhà còn được tái hiện qua mô hình thu nhỏ bằng bìa giấy và bê tông, với các hình khối góc cạnh, độc đáo. Tuy nhiên, trái ngược với vẻ ngoài phức tạp, cấu trúc bên trong lại cực kỳ khoa học nhờ hệ lưới lục giác và các vách ngăn dễ dàng tháo lắp. Như Gailhoustet từng chia sẻ, kiến trúc sư thực chất là một nghệ nhân đang nhào nặn một loại vật liệu khó nhất trên đời, đó chính là không gian”.

Renée Gailhoustet sinh năm 1929 tại Algeria trong một gia đình có bố là Phó Giám đốc tờ báo Echo d’Oran. Trưởng thành tại khu phố Âu ven biển, sau đó bà chuyển đến Paris để theo học đại học. Ban đầu theo đuổi ngành triết học tại Sorbonne, Gailhoustet đã sớm rẽ hướng sang kiến trúc, xuất phát từ mong muốn được trực tiếp kiến tạo thay vì chỉ dừng lại ở tư duy lý thuyết.

Trong giai đoạn 1963 - 1985, Gailhoustet giữ vai trò chủ chốt trong quá trình tái thiết đô thị tại Ivry-sur-Seine (phía Đông Nam Paris), đồng thời triển khai hàng loạt dự án tại các khu ngoại ô khác, tiêu biểu như La Maladrerie tại Aubervilliers, phía Bắc thành phố. Được phát triển theo mô hình không gian sống phức hợp, La Maladrerie quy tụ hệ thống tiện ích công cộng phong phú, từ thư viện, trung tâm văn hóa, nhà dưỡng lão, nhà trẻ đến các cửa hàng, vườn sinh thái và bảo tàng nghệ thuật. Đây là công trình quy mô nhất của bà với 850 căn hộ, được triển khai qua 10 giai đoạn và mất tới một thập kỷ để hoàn thiện.

Thế nhưng, bước sang thập niên 1990, bối cảnh chính trị thay đổi khiến chính phủ Pháp không còn mặn mà với các dự án nhà ở quy mô lớn. Các đơn đặt hàng dần thưa thớt và đến năm 1999, bà chính thức đóng cửa văn phòng kiến trúc của mình.

Suốt nhiều thập kỷ, cái tên Gailhoustet dường như bị lãng quên bên lề lịch sử kiến trúc, khi danh tiếng của bà phần nào bị che lấp bởi Jean Renaudie, người cộng sự đồng hành cùng bà từ những năm đôi mươi. Cả hai gắn bó suốt 15 năm, có hai con gái chung và cùng hợp tác nhiều dự án lớn. Dẫu có phần muộn màng, những đóng góp tiên phong của bà cuối cùng cũng được thế giới ghi nhận. Năm 2022, chỉ một năm trước khi qua đời, bà được vinh danh với giải thưởng kiến trúc của Viện Hàn lâm Hoàng gia Anh (RA). Chủ tịch ban giám khảo Farshid Moussavi nhận định: “Những gì bà làm được đã vượt xa tiêu chuẩn của các dự án nhà ở xã hội hay nhà ở giá rẻ mà chúng ta thấy hiện nay”.

Thay vì áp đặt một tư duy thiết kế chủ nghĩa cá nhân, Gailhoustet chọn đồng hành cùng cư dân trong quá trình kiến tạo tổ ấm. Thông qua các mô hình mô phỏng quy mô lớn, bà cùng họ trao đổi, định hình từng góc vườn treo hay những căn hộ với không gian sống mở. Dù trong giai đoạn đầu, không ít người còn thấy lạ lẫm trước những hình khối không theo quy luật hay những không gian mở chưa định hình sẵn chức năng. Tuy nhiên, chính sự linh hoạt đó đã khiến những công trình của bà vẫn vẹn nguyên giá trị và được ca ngợi cho đến tận ngày nay.

Đến nay, phần lớn các khu nhà của Gailhoustet vẫn thuộc sở hữu nhà nước. Bất chấp hàng thập kỷ bị bỏ bê hay những đợt cải tạo thiếu đồng bộ, cộng đồng cư dân vẫn kiên trì đấu tranh để bảo tồn di sản của bà, thậm chí đã thành công đưa nhiều công trình vào danh mục bảo tồn. Barrington-Leach nhận định: “Bà đã chứng minh rằng chúng ta hoàn toàn có thể phá vỡ những quy chuẩn rập khuôn về nơi ở để xây dựng một đô thị có khả năng thích ứng và tái sử dụng linh hoạt. Di sản của bà, cũng như chính kiến trúc của bà, là một “kho tư liệu sống”, không ngừng chuyển mình cùng cư dân và theo nhịp chuyển của thời gian”./.

Theo The Guardian