Chuyển đổi xanh KCN: Cần một chiến lược mới cho hạ tầng công nghiệp trong mô hình tăng trưởng mới

Chuyển đổi xanh đang làm thay đổi cách tổ chức và vận hành các khu công nghiệp, nhưng bài toán không dừng ở từng dự án riêng lẻ. Yêu cầu lớn hơn là tổ chức lại không gian công nghiệp theo lợi thế vùng, cụm ngành và chuỗi giá trị; đồng thời tạo đủ nguồn lực, cơ chế và tiêu chuẩn để các KCN hiện hữu có thể chuyển đổi, trở thành một trong những nền tảng quan trọng của mô hình tăng trưởng mới dựa trên năng suất, đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững.

Từng là KCN “không có sức sống” như nhận xét của doanh nghiệp Nhật Bản đang tìm kiếm địa điểm thuê đất, Nam Cầu Kiền (Hải Phòng) hiện nay đã chuyển sang mô hình phát triển sinh thái, tuần hoàn, với 120 nhà đầu tư và 3 hệ kinh tế tuần hoàn được hình thành trong các ngành thép, nhựa và điện - điện tử.

Được cấp giấy chứng nhận đầu tư lần đầu ngày 29/5/2008, KCN Nam Cầu Kiền có định hướng ban đầu tập trung vào công nghiệp nặng và công nghiệp phụ trợ đóng tàu. Những năm sau đó, trước những thay đổi của thị trường và yêu cầu phát triển mới, KCN từng bước điều chỉnh cơ cấu ngành nghề, tổ chức lại hạ tầng và định hình hướng đi sinh thái, tuần hoàn.

Quá trình chuyển đổi được đẩy mạnh từ năm 2018, khi Nam Cầu Kiền hợp tác với các đối tác Nhật Bản để thí điểm mô hình KCN sinh thái. Đến cuối năm 2019, KCN đã thu hút 55 nhà đầu tư và lấp đầy giai đoạn 1. Từ nền tảng đó, mô hình cộng sinh công nghiệp tiếp tục được mở rộng, tăng kết nối giữa các doanh nghiệp trong sử dụng nguyên liệu, năng lượng, phụ phẩm và hạ tầng dùng chung.

Công ty Cổ phần Shinec, chủ đầu tư KCN Nam Cầu Kiền cũng xây dựng bộ tiêu chí sinh thái riêng dựa trên mô hình kinh tế tuần hoàn và các yêu cầu đối với KCN sinh thái, nhằm chuẩn hóa hoạt động quản lý, vận hành và từng bước áp dụng tại các dự án khác. Mục tiêu là hỗ trợ doanh nghiệp sử dụng tài nguyên hiệu quả hơn, giảm chi phí và đáp ứng tốt hơn các tiêu chuẩn ngày càng cao của thị trường xuất khẩu.

Quá trình chuyển đổi tại Nam Cầu Kiền cho thấy giá trị của KCN ngày càng gắn với cách tổ chức sản xuất, sử dụng tài nguyên và mức độ liên kết giữa các doanh nghiệp. Đây cũng là những tiêu chí đang tác động rõ hơn tới lựa chọn địa điểm sản xuất và yêu cầu phát triển KCN trong giai đoạn mới.

Chia sẻ với Reatimes, ông Nguyễn Quốc Khánh, Phó Chủ tịch kiêm Trưởng ban Hạ tầng Công nghiệp - Hiệp hội Công nghiệp Hỗ trợ Việt Nam (VASI), Chủ tịch DTJ Group cho biết, tiêu chí lựa chọn KCN của các nhà đầu tư FDI và doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ hiện đã thay đổi đáng kể.

Trước hết là chất lượng và độ ổn định của hạ tầng điện, nước, xử lý nước thải, viễn thông, dữ liệu và giao thông nội khu. Năng lượng xanh, khả năng tiếp cận điện tái tạo, chứng chỉ năng lượng xanh và giải pháp giảm phát thải cũng ngày càng được coi trọng, đặc biệt với doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu.

“Nhà đầu tư còn xem xét khả năng kết nối cảng biển, sân bay, đường cao tốc, ICD, kho bãi và mạng lưới nhà cung cấp. Hệ sinh thái doanh nghiệp trong bán kính gần KCN, nguồn nhân lực, ESG và dịch vụ hỗ trợ đầu tư cũng trở thành những yếu tố có ảnh hưởng trực tiếp tới quyết định đặt nhà máy”, theo ông Nguyễn Quốc Khánh.

Tuy nhiên, phần lớn năng lực sản xuất công nghiệp hiện nay đã nằm trong các KCN đang vận hành. Hạ tầng, ngành nghề và hệ thống doanh nghiệp ở nhiều khu được hình thành cách đây hàng chục năm.

Chủ tịch DTJ Group chỉ ra, khó khăn lớn nhất của các KCN đã hình thành lâu năm không nằm ở việc “muốn xanh hay không”, mà nằm ở bài toán vốn, hạ tầng cũ, sự đồng thuận của hàng trăm doanh nghiệp và cơ chế chia sẻ lợi ích. Cụ thể, có ba điểm vướng mắc:

Thứ nhất, hạ tầng KCN cũ khó cải tạo đồng bộ. Các KCN được xây dựng cách đây 10 - 20 năm thường không được thiết kế cho các yêu cầu hiện nay về năng lượng tái tạo, tái sử dụng nước, tuần hoàn chất thải, logistics xanh hay quản trị carbon. Muốn nâng cấp phải cải tạo trên nền hạ tầng đang vận hành, chi phí cao và dễ ảnh hưởng đến hoạt động của doanh nghiệp.

Thứ hai, bài toán vốn và hiệu quả đầu tư chưa rõ. Chuyển đổi xanh cần vốn lớn cho điện sạch, xử lý và tái sử dụng nước, năng lượng, số hóa, giao thông xanh, xử lý chất thải… Nhưng doanh nghiệp và chủ đầu tư KCN thường đặt câu hỏi: Ai bỏ vốn? Ai sở hữu tài sản? Bao lâu thu hồi vốn? Ai được hưởng phần tiết kiệm chi phí? Nếu chưa giải được bài toán kinh tế này thì rất khó nhân rộng.

Thứ ba, thiếu cơ chế liên kết giữa các doanh nghiệp trong KCN. KCN sinh thái không chỉ là trồng thêm cây xanh hay nâng cấp nhà máy xử lý nước thải. Cốt lõi là doanh nghiệp này có thể sử dụng đầu vào, năng lượng, nước hoặc phụ phẩm của doanh nghiệp khác. Nhưng hiện nay cơ chế để chia sẻ hạ tầng, trao đổi phụ phẩm, dùng chung năng lượng và logistics vẫn chưa đủ thuận lợi.

Thực tế đó cho thấy chuyển đổi xanh khó đi theo một khuôn mẫu chung. Nam Cầu Kiền có thể là một trường hợp tham khảo về khả năng thay đổi một KCN đã hình thành, nhưng quá trình này kéo dài nhiều năm, gắn với điều chỉnh định hướng thu hút đầu tư, xây dựng quan hệ cộng sinh và từng bước hoàn thiện hạ tầng.

Nếu mỗi KCN tự chuyển đổi theo một hướng riêng, hiệu quả tạo ra vẫn có thể bị giới hạn trong phạm vi từng dự án. Bài toán lớn hơn nằm ở cách các KCN được đặt trong một cấu trúc sản xuất chung, gắn với lợi thế vùng, cụm ngành và chuỗi giá trị.

Chuyển đổi xanh giải quyết một phần yêu cầu đặt ra với các KCN hiện hữu. Nhưng sâu xa hơn, vấn đề cần tính tới là mô hình KCN Việt Nam trong nhiều năm tới sẽ thay đổi như thế nào để tạo ra nhiều giá trị hơn trên cùng một không gian sản xuất.

Theo Chủ tịch DTJ Group Nguyễn Quốc Khánh, mô hình KCN Việt Nam trong giai đoạn tới cần chuyển sang hướng hình thành một nền tảng kết nối doanh nghiệp, công nghệ, năng lượng, logistics, tài chính, nhân lực và thị trường, thay cho cách phát triển chủ yếu dựa vào hạ tầng và cho thuê đất. 

“Đây là thay đổi căn bản của mô hình KCN Việt Nam trong 10 - 15 năm tới”, ông Khánh nhận định và nêu ra năm việc cần làm:

Thứ nhất, hạ tầng phải được thiết kế theo hệ sinh thái ngành, hình thành các cụm chuyên môn. Đó có thể là các cụm điện tử - bán dẫn; cơ khí chính xác - khuôn mẫu; ô tô - xe điện; nhựa - cao su; công nghiệp môi trường - tái chế; tự động hóa - robot hay công nghiệp hỗ trợ. 

“Việc bố trí các doanh nghiệp có quan hệ cung ứng gần nhau sẽ tạo ra giá trị lớn hơn nhiều so với mô hình cho thuê từng lô đất độc lập. Vì vậy, một KCN cần được tổ chức theo logic của chuỗi sản xuất, chứ không phải là tập hợp các nhà máy hoạt động tương đối rời rạc”, ông Khánh nêu.

Thứ hai, phải xây dựng hạ tầng năng lượng mới. KCN trong tương lai cần hướng tới sử dụng năng lượng tái tạo, phát triển hệ thống lưu trữ năng lượng, quản lý năng lượng thông minh, theo dõi carbon và từng bước tiến tới mô hình Net Zero Industrial Park.

Yêu cầu này cũng làm thay đổi cách đầu tư hạ tầng KCN. Điện, nước hay xử lý chất thải không còn được nhìn như những hạng mục kỹ thuật riêng biệt, mà trở thành một phần của năng lực vận hành và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng cao của doanh nghiệp sản xuất.

Thứ ba, logistics phải trở thành một dịch vụ của KCN. Thay vì mỗi doanh nghiệp tự tổ chức logistics, KCN có thể xây dựng chuỗi kết nối KCN - kho - ICD - cảng - khách hàng, đi cùng các dịch vụ gom hàng, kho ngoại quan, vận tải container, khai báo hải quan và logistics số.

“Cách tổ chức này đặc biệt có ý nghĩa với các doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ quy mô nhỏ, bởi việc sử dụng chung hệ thống dịch vụ có thể giúp giảm chi phí và tăng khả năng tham gia vào chuỗi cung ứng”, Chủ tịch DTJ Group cho biết.

Thứ tư, phải có nền tảng kết nối doanh nghiệp. Ông Nguyễn Quốc Khánh dẫn ví dụ, một doanh nghiệp FDI cần 500 chi tiết nhựa thì KCN phải biết trong hệ sinh thái của mình doanh nghiệp nào có năng lực sản xuất. Tương tự, một doanh nghiệp Nhật Bản cần một chuỗi gồm gia công CNC, xử lý nhiệt, mạ, kiểm định và logistics thì nền tảng của KCN phải có khả năng kết nối được toàn bộ các mắt xích đó.

Khả năng kết nối như vậy có ý nghĩa trực tiếp đối với việc hình thành chuỗi cung ứng tại chỗ. Doanh nghiệp thứ cấp không còn chỉ cùng thuê đất trong một KCN, mà có thể trở thành khách hàng, nhà cung cấp hoặc đối tác của nhau trong cùng một hệ sinh thái sản xuất.

Thứ năm, KCN phải cung cấp dịch vụ sau đầu tư. Đây sẽ là một trong những khác biệt giữa KCN thế hệ cũ và KCN thế hệ mới.

“Không phải cho thuê đất xong là kết thúc, mà KCN cần tiếp tục hỗ trợ doanh nghiệp trong quá trình vận hành, kết nối nhà cung cấp, mở rộng sản xuất, giảm chi phí, thực hiện các yêu cầu ESG và tiếp tục tái đầu tư. Như vậy, KCN mới thực sự trở thành một hệ sinh thái tạo giá trị”, ông Nguyễn Quốc Khánh nêu quan điểm.

Tuy nhiên, tái cấu trúc bên trong từng KCN mới giải quyết một phần của bài toán. Một KCN được tổ chức tốt vẫn có thể khó phát huy hết hiệu quả nếu nằm trong một không gian công nghiệp phát triển rời rạc, thiếu sự phân vai giữa các địa phương và thiếu kết nối với hệ thống hạ tầng bên ngoài.

Đặt trong phát triển KCN, yêu cầu này càng trở nên rõ nét. Nếu nhiều địa phương cùng tập trung thu hút một số ngành được coi là hấp dẫn như điện tử, bán dẫn, công nghệ cao nhưng thiếu nền tảng công nghiệp hỗ trợ, nguồn nhân lực, năng lượng hay logistics tương ứng, lợi thế của từng địa bàn khó được khai thác đầy đủ. Vì vậy, việc tổ chức không gian công nghiệp cần gắn với chức năng và lợi thế thực tế của từng khu vực, đồng thời tạo sự kết nối giữa các cụm sản xuất.

Trao đổi với Reatimes, PGS.TS Nguyễn Thường Lạng, Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế, Đại học Kinh tế quốc dân cho rằng, đây là một trong những vấn đề lớn của tổ chức không gian công nghiệp hiện nay. Sự phát triển KCN lâu nay gắn khá chặt với mục tiêu thu hút đầu tư của từng địa phương. Mỗi tỉnh, thành đều có nhu cầu mở rộng nguồn thu, tạo việc làm và tăng quy mô sản xuất. Logic đó giúp hệ thống KCN phát triển nhanh, song giai đoạn mới đòi hỏi thêm một lớp điều phối ở quy mô vùng và quốc gia.

Theo ông, Trung ương cần xác lập các khuôn khổ và chuẩn mực chung, nhất là với những vấn đề liên quan đến quốc phòng, an ninh, phát triển bền vững, phát thải ròng và các mục tiêu chiến lược quốc gia; địa phương được trao quyền chủ động lựa chọn mô hình và cách tổ chức thực hiện phù hợp với đặc thù của mình.

“Sáng tạo của địa phương không có nghĩa là mỗi nơi đi một hướng. Mỗi địa phương có lợi thế riêng, mô hình phát triển có thể khác nhau, nhưng vẫn phải đồng bộ trong mục tiêu và tuân theo một hệ chuẩn chung của quốc gia. Vì vậy, địa phương cần được trao đủ quyền để tìm con đường phát triển phù hợp, nhưng không thể trở thành những “ốc đảo” chính sách”, PGS.TS Nguyễn Thường Lạng nhấn mạnh.

Theo phân tích của PGS.TS Nguyễn Thường Lạng, các KCN trong giai đoạn mới cần được đặt trong một cấu trúc công nghiệp rộng hơn, dựa trên thế mạnh của từng khu vực và khả năng hình thành các cụm ngành, chuỗi giá trị có tính liên kết cao. Cách tiếp cận này cũng giúp tránh tình trạng nhiều địa phương cùng chạy theo những ngành được coi là hấp dẫn, dù điều kiện về hạ tầng, nhân lực và hệ sinh thái doanh nghiệp rất khác nhau.

“Quan trọng hơn, phát triển KCN cần gắn với tổ chức lại không gian kinh tế theo chức năng, không để mỗi địa phương phát triển khép kín. Hạ tầng công nghiệp, logistics, năng lượng và các đầu mối giao thông phải được kết nối thành một mạng lưới chung, qua đó hình thành các chuỗi sản xuất vượt ranh giới hành chính và hạn chế tình trạng các địa phương cạnh tranh bằng những danh mục ngành giống nhau”, PGS.TS Nguyễn Thường Lạng nhấn mạnh.

Những vướng mắc về vốn đặt ra tại các KCN hiện hữu cho thấy chuyển đổi xanh khó có thể nhân rộng nếu chưa hình thành được một cơ chế dẫn vốn phù hợp.

Theo PGS.TS Nguyễn Thường Lạng, một trong những điểm nghẽn của tài chính xanh trước đây là thiếu cơ chế dẫn vốn đến đúng các dự án xanh tại KCN. Tiêu chí nhận diện chưa đủ rõ, dữ liệu về phát thải và hiệu quả môi trường thiếu đồng bộ, khiến các tổ chức tín dụng và nhà đầu tư gặp khó trong thẩm định, đánh giá rủi ro và xác định dự án đủ điều kiện tiếp cận nguồn vốn ưu đãi.

Việc Chính phủ ban hành Quyết định 46/2026/QĐ-TTg ngày 17/9/2026 đã tạo thêm cơ sở pháp lý cho việc xác định dự án xanh, dự án đáp ứng tiêu chí tuần hoàn và các yêu cầu liên quan đến môi trường, xã hội và quản trị.

“Bước tiếp theo là đưa các tiêu chí này vào thực tiễn của thị trường tài chính”, ông Lạng nói và cho biết, tài chính xanh chỉ thực sự phát huy vai trò nếu hình thành được một cơ chế sàng lọc và dẫn vốn đủ rõ. Tiêu chí phải giúp nhận diện đúng dự án xanh; dữ liệu phải đủ tin cậy để ngân hàng và nhà đầu tư đánh giá rủi ro, dòng tiền và hiệu quả đầu tư; còn các công cụ tài chính phải phù hợp với đặc điểm vốn lớn, thời gian hoàn vốn dài của nhiều dự án chuyển đổi tại KCN. Sự liên thông giữa ba yếu tố này sẽ giúp dòng vốn được phân bổ theo chất lượng dự án, chứ không chỉ dựa trên nhãn “xanh”.

Đồng thời, để hình thành được “đường dẫn vốn” này, PGS.TS Nguyễn Thường Lạng kiến nghị: Thứ nhất, các địa phương chủ động xây dựng danh mục dự án chuyển đổi xanh khả thi tại các KCN, làm cơ sở kết nối với ngân hàng, quỹ đầu tư và các nguồn vốn ưu đãi. Việc lựa chọn dự án cần gắn với những tiêu chí có thể đo lường, kiểm chứng, trong đó kết quả giảm phát thải là một căn cứ quan trọng để xem xét hỗ trợ lãi suất và áp dụng các chính sách ưu đãi tài chính.

Thứ hai, trước mắt nên lựa chọn một số KCN có điều kiện phù hợp để thí điểm mô hình tài chính xanh ở cấp phân khu. Các khu được lựa chọn cần có mức độ sẵn sàng về hạ tầng, doanh nghiệp, dữ liệu, nhu cầu chuyển đổi và khả năng phối hợp với các tổ chức tài chính.

“Chúng ta không nên triển khai dàn trải ngay từ đầu. Việc thí điểm cần đủ chiều sâu để xác định rõ tiêu chí lựa chọn dự án, cơ chế tài chính, trách nhiệm của các bên và phương pháp đo lường kết quả. Kết quả thí điểm sẽ là cơ sở để đánh giá hiệu quả, điều chỉnh chính sách và nhân rộng mô hình”, ông Lạng nêu quan điểm.

Việc thí điểm cần đủ chiều sâu để xác định rõ tiêu chí lựa chọn dự án, cơ chế tài chính, trách nhiệm của các bên và phương pháp đo lường kết quả. Kết quả thí điểm sẽ là cơ sở để đánh giá hiệu quả, điều chỉnh chính sách và nhân rộng mô hình.

PGS. TS Nguyễn Thường Lạng, Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế, Đại học Kinh tế quốc dân

Thứ ba, cần xây dựng hệ thống theo dõi ở cấp KCN trên cơ sở các tiêu chí, chỉ số đã được Quyết định 46 xác lập ở cấp dự án và doanh nghiệp, qua đó đánh giá tiến độ chuyển đổi, hiệu quả sử dụng vốn và mức độ đáp ứng các mục tiêu về năng lượng, tài nguyên, phát thải.

Bên cạnh các kênh tín dụng và quỹ đầu tư, việc hình thành các trung tâm tài chính quốc tế tại TP.HCM và Đà Nẵng có thể mở thêm kênh huy động vốn xanh, phát triển sản phẩm tài chính chuyên biệt và kết nối doanh nghiệp với các nhà đầu tư quốc tế.

“Nhưng để tận dụng được nguồn lực này, doanh nghiệp và chủ đầu tư KCN cần chuẩn bị dự án đủ “độ chín”, có dữ liệu ESG, phương án giảm phát thải và mô hình tài chính có khả năng kiểm chứng”, PGS.TS Nguyễn Thường Lạng khuyến nghị.

Từ yêu cầu hình thành “đường dẫn vốn”, bài toán tiếp theo là thiết kế cơ chế để chủ đầu tư KCN và doanh nghiệp thực sự có động lực tham gia chuyển đổi. Phó Chủ tịch kiêm Trưởng ban Hạ tầng Công nghiệp Hiệp hội Công nghiệp Hỗ trợ Việt Nam Nguyễn Quốc Khánh cho rằng chính sách cần bổ sung đồng bộ các cơ chế cụ thể:

Thứ nhất, phải có cơ chế tài chính xanh riêng cho việc cải tạo KCN cũ. Không thể yêu cầu chủ đầu tư tự bỏ toàn bộ vốn, mà cần mở rộng khả năng tiếp cận tín dụng xanh, trái phiếu xanh, quỹ môi trường, vốn quốc tế và mô hình hợp tác công - tư cho các dự án cải tạo KCN.

Ông Nguyễn Quốc Khánh, Chủ tịch DTJ Group

Phải có cơ chế tài chính xanh riêng cho việc cải tạo KCN cũ. Không thể yêu cầu chủ đầu tư tự bỏ toàn bộ vốn, mà cần mở rộng khả năng tiếp cận tín dụng xanh, trái phiếu xanh, quỹ môi trường, vốn quốc tế và mô hình hợp tác công - tư cho các dự án cải tạo KCN

Thứ hai, cho phép mô hình “bên thứ ba đầu tư hạ tầng xanh”. Ví dụ, một doanh nghiệp năng lượng đầu tư hệ thống năng lượng sạch; một doanh nghiệp môi trường đầu tư hệ thống tái chế; một doanh nghiệp logistics đầu tư trung tâm logistics. Chủ KCN không nhất thiết phải bỏ toàn bộ vốn nhưng vẫn có thể hình thành hệ sinh thái xanh.

Thứ ba, phải có cơ chế chia sẻ lợi ích. Ví dụ đầu tư 100 tỷ đồng vào giải pháp tiết kiệm năng lượng giúp giảm 20 tỷ đồng chi phí mỗi năm. Cần có cơ chế để nhà đầu tư hạ tầng - chủ KCN - doanh nghiệp thuê đất cùng chia sẻ lợi ích. Khi xanh hóa tạo ra lợi nhuận, doanh nghiệp sẽ chủ động tham gia.

Thứ tư, cần có ưu đãi đủ mạnh cho doanh nghiệp tham gia KCN sinh thái. Không chỉ ưu đãi cho chủ đầu tư KCN, mà doanh nghiệp trong KCN cũng cần được hưởng lợi nếu sử dụng năng lượng tái tạo, tái sử dụng nước, giảm phát thải, tái chế chất thải, liên kết với doanh nghiệp khác và nâng tỷ lệ nội địa hóa.

Thứ năm, cần xây dựng hệ thống phân hạng mức độ chuyển đổi xanh gắn với các chỉ số đo lường và cơ chế ưu đãi tương ứng, không nên chỉ công nhận “KCN sinh thái” một cách chung chung. Có thể xây dựng các cấp: Green → Eco → Smart Eco → Net Zero Industrial Park, với KPI cụ thể về năng lượng, nước, carbon, chất thải, logistics và liên kết doanh nghiệp. KCN đạt cấp độ nào thì được hưởng cơ chế ưu đãi tương ứng.

Kết lại vấn đề, ông Nguyễn Quốc Khánh nhấn mạnh: Muốn chuyển đổi KCN cũ thành KCN xanh, không thể chỉ dùng mệnh lệnh hành chính. Phải biến chuyển đổi xanh thành một bài toán kinh tế có lợi cho doanh nghiệp. Chính sách cần chuyển từ “yêu cầu doanh nghiệp phải xanh” sang “tạo cơ chế để doanh nghiệp xanh có lợi hơn doanh nghiệp chưa xanh”. Khi cơ chế này được thiết lập, chuyển đổi KCN xanh sẽ không còn là một chương trình thí điểm, mà có thể trở thành một mô hình kinh doanh mới và nhân rộng trên hàng trăm KCN hiện hữu của Việt Nam.