Đô thị hóa thần tốc nới rộng khoảng cách giàu nghèo tại châu Á - Thái Bình Dương

Đô thị hóa đang thúc đẩy quá trình chuyển đổi kinh tế và xã hội mạnh mẽ tại khu vực Châu Á - Thái Bình Dương. Hiện nay, đây là nơi tập trung hơn một nửa dân số đô thị toàn cầu với hơn 2,2 tỷ người; con số này được dự báo sẽ tăng thêm 1,2 tỷ người vào năm 2050.

Dù quá trình đô thị hóa mở ra nhiều tiềm năng kinh tế và triển vọng phát triển, song Báo cáo SDG Châu Á - Thái Bình Dương 2026 nhấn mạnh thực trạng: Lợi ích từ sự phát triển này đang có sự phân hóa rõ rệt.

Theo ghi nhận từ trang Bangkokbiznews, tình trạng bất bình đẳng đang tồn tại trên nhiều phương diện: Từ hàng trăm triệu người phải bám trụ trong các khu ổ chuột, lực lượng lao động tự do đông đảo, cho đến một bộ phận lớn dân cư đang phải đối mặt với tình trạng ô nhiễm không khí ở mức báo động.

Báo cáo do Ủy ban Kinh tế và Xã hội Châu Á - Thái Bình Dương (ESCAP), Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) và Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) cùng phối hợp xây dựng, trong khuôn khổ cơ chế Đối tác về các Mục tiêu Phát triển Bền vững khu vực Châu Á - Thái Bình Dương (Asia-Pacific SDG Partnership).

Báo cáo tập trung phác họa bức tranh toàn cảnh về những thách thức đô thị trong khu vực, từ đó đề xuất các chính sách chiến lược nhằm xây dựng mô hình phát triển toàn diện, an toàn và bền vững hơn. Đây là tiền đề quan trọng giúp Châu Á - Thái Bình Dương tạo ra những chuyển biến rõ nét trên hành trình hiện thực hóa các Mục tiêu Phát triển Bền vững.

3 phương diện bất bình đẳng

Báo cáo đi sâu phân tích thực trạng bất bình đẳng đô thị qua 3 khía cạnh có tác động qua lại lẫn nhau:

Quyền tiếp cận nhà ở và các dịch vụ thiết yếu: Dù mạng lưới điện và nước sạch đã được phổ cập gần như toàn diện, song vẫn tồn tại những khoảng cách lớn về cơ hội tiếp cận các dịch vụ như nhiên liệu sạch, hạ tầng số và giao thông công cộng an toàn. Hiện khu vực này có gần 700 triệu cư dân đang phải sống trong các khu ổ chuột hoặc khu định cư tự phát, chiếm tới gần 2/3 tổng dân số ổ chuột toàn cầu. Đáng lo ngại hơn, nhóm người yếu thế nhất, như hộ dân thu nhập thấp, người khuyết tật và lao động tự do, có tỷ lệ phải sống trong điều kiện tồi tàn cao gấp đôi so với mức trung bình.

Thực trạng lao động tự do tại đô thị: Hiện nay, hơn 65% lực lượng lao động thành thị vẫn đang mưu sinh trong các khu vực kinh tế tự phát. Những công việc này thường có thu nhập thấp và hoàn toàn nằm ngoài chính sách an sinh xã hội. Sự bất bình đẳng này gây áp lực nặng nề lên phụ nữ, người trẻ và người cao tuổi. Thực tế cho thấy, cứ 5 người lao động ở nhóm tuổi trẻ nhất và già nhất thì có đến 4 người đang làm việc tự do. Dù quá trình chuyển đổi số đã mở ra nhiều cơ hội mới như các loại hình làm việc trực tuyến, song nhóm người lao động này vẫn chịu nhiều thiệt thòi do ở thế yếu và chưa nhận được sự bảo trợ xã hội cần thiết.

Chất lượng môi trường sống: Tác động từ các rủi ro môi trường có sự phân hóa sâu sắc. Hiện nay, hơn 2,3 tỷ cư dân trong khu vực đang phải sống trong bầu không khí ô nhiễm vượt ngưỡng khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), trong đó nhóm lao động tự do ngoài trời là nhóm chịu ảnh hưởng trực tiếp và nặng nề nhất. Cùng với đó, diện tích không gian xanh đô thị cũng sụt giảm liên tục kể từ năm 1990, quỹ đất ngày càng bị thu hẹp để nhường chỗ cho các hoạt động kinh tế mang lại lợi nhuận cao hơn.

Giải pháp và các mô hình thực tiễn hiệu quả

Bên cạnh những thực trạng nêu trên, báo cáo cũng đưa ra các ví dụ thực tế và giải pháp có thể áp dụng rộng rãi nhằm giảm thiểu sự bất bình đẳng trong đô thị, cụ thể:

Phát huy vai trò tự quản của cộng đồng: Điển hình là chương trình Nhà ở Vững chãi (Baan Mankong) của Thái Lan, được triển khai từ năm 2003. Mô hình này đề cao vai trò làm chủ của người dân trong việc tự quy hoạch và cải tạo nhà ở thông qua các gói hỗ trợ tài chính và vốn vay ưu đãi. Tương tự, dự án “Quy trình do dân làm chủ” (People’s Process) của Chương trình Nhân cư Liên Hợp Quốc (UN-Habitat) chuyển dịch từ cơ chế quản lý tập trung của nhà nước sang mô hình quy hoạch dựa trên sự tự quyết của cộng đồng. Phương thức này đã gặt hái nhiều thành công tại Bangladesh và Mông Cổ.

Xây dựng môi trường làm việc văn minh và bình đẳng: Hiện nay, nhiều quốc gia đã bắt đầu triển khai các cơ chế bảo vệ lực lượng lao động trong nền kinh tế mới. Điển hình là Luật bảo vệ người lao động trên nền tảng số (2025) của Singapore, quy định các doanh nghiệp vận hành nền tảng phải có trách nhiệm đảm bảo chế độ bảo hiểm tai nạn lao động và quyền hưu trí cho người lao động. Tại Thái Lan, một nghị định mới cũng vừa được ban hành nhằm bảo vệ nhóm lao động giúp việc, bao gồm cả người bản địa lẫn lao động nhập cư.

Lấy thiên nhiên làm "lá chắn" thiên tai: Những thành phố như Colombo (Sri Lanka) đã tái định hình vai trò của hệ thống ao hồ và đầm lầy nội đô. Thay vì bị xem là quỹ đất bỏ hoang, chúng hiện được nhìn nhận như một hệ thống hạ tầng thiết yếu giúp kiểm soát lũ lụt và xử lý nước thải.

Những động lực then chốt thúc đẩy tiến trình chuyển đổi

Báo cáo nhấn mạnh 4 yếu tố đóng vai trò là “đòn bẩy” để hiện thực hóa mục tiêu xây dựng các đô thị bền vững:

Tài chính: Phát triển đô thị đòi hỏi nguồn vốn khổng lồ mà ngân sách nhà nước không thể đơn phương gánh vác. Do đó, các giải pháp tài chính đột phá như trái phiếu xanh hay trái phiếu đô thị là vô cùng cần thiết để thu hút nguồn vốn tư nhân. Song song với đó, việc triển khai các mô hình tài chính hỗn hợp sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc giảm thiểu rủi ro cho các nhà đầu tư.

Khoa học và Công nghệ: Việc triển khai mô hình “bản sao số” (digital twins), như cách Singapore và Seoul đang thực hiện, đã chứng minh hiệu quả vượt trội trong việc nâng cao độ chính xác của quy hoạch đô thị và củng cố năng lực ứng phó thiên tai. Tuy nhiên, bài toán đặt ra là phải ngăn chặn nguy cơ nới rộng “khoảng cách số”, đảm bảo những nhóm người thiếu hụt kỹ năng công nghệ không bị gạt ra khỏi tiến trình phát triển.

Quản trị: Các Chính phủ cần xây dựng các khung chính sách đô thị quốc gia mang tính đồng bộ, đảm bảo sự gắn kết chặt chẽ mọi nguồn lực phát triển, đồng thời mở rộng quyền tự chủ tài chính cho chính quyền các địa phương.

Quan hệ đối tác: Tăng cường hợp tác giữa các đô thị thông qua mô hình Mạng lưới Đô thị thông minh ASEAN (ASCN), đồng thời thắt chặt liên kết với các doanh nghiệp và viện nghiên cứu là chìa khóa để trao đổi kinh nghiệm và tối ưu hóa các nguồn lực sẵn có.

Báo cáo nhận định, đô thị hóa tại Châu Á - Thái Bình Dương sẽ là đòn bẩy quan trọng để xóa nghèo và thu hẹp bất bình đẳng, nếu tiến trình này được quy hoạch và quản lý một cách bài bản.

Báo cáo cũng nhấn mạnh các đô thị cần xóa bỏ lối phát triển thiếu cân bằng để chuyển mình tăng trưởng toàn diện. Để đạt được mục tiêu này, phải lấy người dân làm trung tâm trong mọi quyết sách và ưu tiên đầu tư bền vững, nhằm hiện thực hóa mục tiêu “không để ai và bất kỳ nơi nào bị bỏ lại phía sau”.

Theo The Nation Thailand