Khu công nghiệp Việt Nam trước bước ngoặt chuyển đổi: Từ không gian sản xuất đến hệ sinh thái tạo giá trị

Ngày 10/7, tại Hải Phòng, dưới sự bảo trợ chuyên môn của Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương, sự chỉ đạo của Hiệp hội Bất động sản Việt Nam, Liên Chi hội Bất động sản Công nghiệp Việt Nam phối hợp cùng IEC Consulting tổ chức Diễn đàn Phát triển Khu công nghiệp Việt Nam 2026 với chủ đề "Phát triển Khu công nghiệp Việt Nam gắn với mục tiêu tăng trưởng công nghiệp quốc gia".

Khu công nghiệp sinh thái: Nền tảng cho mô hình kinh tế mới của Việt Nam

Trình bày tham luận tại diễn đàn, ThS. Nguyễn Anh Dương, Trưởng phòng Nghiên cứu tổng hợp và Hội nhập quốc tế, Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược (Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương) cho rằng, trong kỷ nguyên cạnh tranh mới, khu công nghiệp không còn đơn thuần là nơi thu hút đầu tư hay mở rộng năng lực sản xuất mà đang trở thành một trong những động lực cốt lõi thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và củng cố nền tảng phát triển độc lập, tự chủ của nền kinh tế.

Theo ông, sự tái cấu trúc mạnh mẽ của chuỗi cung ứng toàn cầu cùng quá trình chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng xanh, số và dựa trên đổi mới sáng tạo đang đặt ra yêu cầu phải tái định vị vai trò của khu công nghiệp. Thay vì chỉ là nơi tập trung các nhà máy, khu công nghiệp cần được phát triển thành những hệ sinh thái sản xuất hiện đại, nơi hội tụ của doanh nghiệp, công nghệ, đổi mới sáng tạo và các dịch vụ hỗ trợ. 

"Đây cũng sẽ là không gian để doanh nghiệp tiếp cận các xu hướng phát triển mới như chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, kinh tế tuần hoàn; đồng thời tạo nền tảng thu hút dòng vốn FDI chất lượng cao, thúc đẩy liên kết vùng, tăng cường kết nối giữa doanh nghiệp trong nước với doanh nghiệp nước ngoài và nâng cao khả năng chống chịu của nền kinh tế trước những biến động bên ngoài", ThS. Nguyễn Anh Dương nhấn mạnh.

Sự chuyển dịch này, theo ThS. Nguyễn Anh Dương, cũng phản ánh quá trình đổi mới tư duy phát triển khu công nghiệp của Việt Nam trong hơn 3 thập kỷ qua. Nếu những giai đoạn đầu tập trung hình thành và mở rộng quy mô để phục vụ mục tiêu công nghiệp hóa, thì trọng tâm hiện nay đã chuyển sang nâng cao chất lượng phát triển, hướng tới các khu công nghiệp sinh thái, thông minh, tích hợp chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và kinh tế tuần hoàn. Định hướng đó đã được thể chế hóa thông qua hàng loạt chủ trương lớn như Nghị quyết số 29-NQ/TW về phát triển hệ thống khu công nghiệp sinh thái quy mô lớn, Kết luận số 18-KL/TW về phát triển công nghiệp, Nghị quyết số 10-NQ/TW về phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài và Nghị quyết số 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân.

Tuy nhiên, ông cũng thẳng thắn nhìn nhận, quá trình chuyển đổi vẫn đối mặt với nhiều điểm nghẽn. Áp lực môi trường ngày càng gia tăng, trong khi sự liên kết giữa khu vực FDI và doanh nghiệp trong nước còn lỏng lẻo, khiến hiệu ứng lan tỏa về công nghệ và năng lực quản trị chưa đạt kỳ vọng. Bên cạnh đó, quy hoạch và phân bổ các khu công nghiệp giữa các địa phương còn thiếu tính liên kết, làm giảm hiệu quả khai thác hạ tầng, gia tăng chi phí logistics và hạn chế khả năng hình thành các chuỗi giá trị quy mô lớn.

Đồng quan điểm, ông Koen Soenens, CSM Director Tổ hợp Khu công nghiệp DEEP C cho rằng, Việt Nam sở hữu nhiều lợi thế nổi bật để trở thành điểm đến của dòng vốn đầu tư quốc tế như môi trường chính trị ổn định, lực lượng lao động trẻ, chất lượng nguồn nhân lực ngày càng được cải thiện và cam kết đạt phát thải ròng bằng "0" vào năm 2050. Tuy nhiên, theo ông, những lợi thế truyền thống này sẽ không còn đủ để tạo khác biệt trong bối cảnh cạnh tranh thu hút đầu tư toàn cầu đang thay đổi nhanh chóng.

Ông Koen Soenens phân tích, nếu trước đây nhà đầu tư chủ yếu lựa chọn địa điểm dựa trên chi phí lao động thấp, giá thuê đất cạnh tranh, ưu đãi thuế hay hạ tầng giao thông cơ bản, thì hiện nay các tiêu chí quyết định đã dịch chuyển sang chất lượng của hệ sinh thái phát triển. 

"Khả năng tiếp cận năng lượng tái tạo, mức độ đáp ứng các tiêu chuẩn ESG, chuỗi cung ứng có sức chống chịu cao, ứng dụng chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo, kinh tế tuần hoàn cùng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và nguồn nhân lực chất lượng cao đang trở thành những yếu tố có tính quyết định. Cuộc cạnh tranh giữa các quốc gia đã chuyển từ cạnh tranh bằng chi phí sang cạnh tranh bằng năng lực kiến tạo hệ sinh thái giá trị", ông Koen Soenens nhấn mạnh.

Từ góc nhìn đó, ông cho rằng phát triển khu công nghiệp sinh thái không chỉ là giải pháp hướng tới mục tiêu bảo vệ môi trường mà cần được xem là chiến lược nâng cấp mô hình tăng trưởng và gia tăng năng lực cạnh tranh quốc gia. 

Mô hình này cho phép Việt Nam đồng thời hiện thực hóa nhiều mục tiêu, từ thu hút dòng vốn FDI chất lượng cao, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, thực hiện các cam kết về khí hậu thông qua phát triển năng lượng tái tạo, vật liệu tuần hoàn và giảm phát thải carbon, đến xây dựng những cộng đồng công nghiệp có khả năng chống chịu cao với hệ thống việc làm bền vững, nhà ở, đào tạo kỹ năng và các dịch vụ xã hội cho người lao động. Theo ông, đó cũng chính là nền tảng để khu công nghiệp Việt Nam chuyển từ vai trò "không gian sản xuất" sang "hệ sinh thái tạo giá trị", qua đó nâng cao vị thế của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Kiến tạo thế hệ khu công nghiệp mới: Đồng bộ thể chế, quy hoạch và hệ sinh thái phát triển

Trước những yêu cầu đặt ra đối với mô hình khu công nghiệp trong kỷ nguyên tăng trưởng mới, các chuyên gia cho rằng điểm nghẽn không chỉ nằm ở quy hoạch hay hạ tầng mà còn ở việc hoàn thiện thể chế, nâng cao chất lượng quản trị và xây dựng cơ chế phối hợp hiệu quả giữa Nhà nước, địa phương, chủ đầu tư hạ tầng và doanh nghiệp.

Theo ThS. Nguyễn Anh Dương, đã đến lúc cần chuyển mạnh từ tư duy mở rộng số lượng sang nâng cao chất lượng và hiệu quả phát triển khu công nghiệp. Trọng tâm là phát triển hạ tầng đồng bộ với các quá trình chuyển đổi lớn; đổi mới chính sách thu hút đầu tư theo hướng ưu tiên các dự án công nghệ cao, thân thiện môi trường và có khả năng lan tỏa công nghệ; đồng thời phát triển các khu công nghiệp chuyên môn hóa gắn với chuỗi giá trị và hệ sinh thái công nghiệp.

Ở góc độ địa phương, chia sẻ từ thực tiễn Hải Phòng, bà Nguyễn Thị Bích Dung, Phó Trưởng ban Ban Quản lý Khu kinh tế Hải Phòng cho rằng, để mở rộng không gian phát triển thực sự trở thành động lực tăng trưởng mới, các địa phương cần đồng thời giải quyết bài toán đồng bộ hóa quy hoạch và tối ưu hóa nguồn lực. Theo bà, sáp nhập địa giới hành chính mở ra cơ hội tái cấu trúc không gian kinh tế theo quy mô lớn, nhưng nếu thiếu quy hoạch tích hợp và cơ chế điều phối thống nhất, lợi thế về quy mô rất dễ bị triệt tiêu bởi đầu tư chồng chéo và nguồn lực phân tán.

Hải Phòng là minh chứng cho cách tiếp cận này. Thành phố đã hình thành mạng lưới các khu công nghiệp trọng điểm như Đình Vũ, Tràng Duệ, VSIP, DEEP C và Nam Đình Vũ, đồng thời mở rộng liên kết với các khu công nghiệp tại Hải Dương, tạo nên không gian phát triển công nghiệp liên vùng. Việc quy hoạch các khu công nghiệp dọc các hành lang kinh tế chiến lược như Quốc lộ 5, Quốc lộ 10, cao tốc Hà Nội - Hải Phòng và cảng cửa ngõ quốc tế Lạch Huyện đã giúp kết nối chặt chẽ sản xuất với logistics và xuất nhập khẩu, nâng cao hiệu quả của toàn chuỗi cung ứng.

Trên nền tảng đó, Hải Phòng đang tiếp tục xác định đồng bộ hóa quy hoạch hạ tầng là khâu đột phá để nâng cao năng lực cạnh tranh. Thành phố sẽ rà soát, tích hợp quỹ đất công nghiệp gắn với khả năng kết nối hạ tầng giao thông và cảng biển; phát triển hệ thống giao thông đa phương thức kết nối đường bộ, đường sắt, cảng biển và hàng không nhằm hình thành các hành lang công nghiệp - logistics quy mô lớn, qua đó giảm chi phí vận chuyển và nâng cao hiệu quả chuỗi cung ứng. 

Song song với hạ tầng cứng, thành phố cũng thúc đẩy xây dựng hạ tầng số và logistics thông minh thông qua kết nối các khu công nghiệp với trung tâm logistics, cảng cạn, kho ngoại quan; triển khai trung tâm điều hành logistics số, hải quan điện tử, ứng dụng IoT trong quản lý hạ tầng, đồng thời phát triển hệ thống năng lượng xanh, năng lượng tái tạo và các giải pháp tuần hoàn carbon để đáp ứng các tiêu chuẩn sản xuất bền vững.

"Kinh nghiệm của Hải Phòng cho thấy hiệu quả của việc mở rộng không gian phát triển không nằm ở quy mô địa giới hay diện tích đất công nghiệp được bổ sung, mà ở khả năng tổ chức lại các nguồn lực theo tư duy liên kết vùng và phát triển tích hợp. Khi khu công nghiệp được quy hoạch đồng bộ với cảng biển, logistics và đô thị, địa phương không chỉ tối ưu hóa nguồn lực mà còn tạo dựng hệ sinh thái sản xuất hiện đại, bền vững và có sức cạnh tranh dài hạn", bà Nguyễn Thị Bích Dung nhấn mạnh.

Từ thực tiễn đó, bà kiến nghị Chính phủ sớm hoàn thiện cơ chế quy hoạch tích hợp, ban hành chính sách đặc thù hỗ trợ đầu tư hạ tầng liên vùng, ưu tiên nguồn lực cho các công trình giao thông, cấp thoát nước và logistics có tính kết nối. Đồng thời, cần thống nhất hướng dẫn điều chỉnh quy hoạch giữa các cấp, xây dựng bộ tiêu chí quốc gia về khu công nghiệp sinh thái, khu công nghiệp thông minh và thiết lập cơ chế chia sẻ dữ liệu liên ngành nhằm nâng cao hiệu quả quản trị.

Đồng quan điểm về yêu cầu đổi mới mô hình phát triển, ông Koen Soenens cho rằng động lực tăng trưởng của khu công nghiệp trong giai đoạn tới sẽ đến từ quá trình chuyển đổi sang mô hình khu công nghiệp sinh thái. "Chính phủ cần sớm hoàn thiện khung chính sách riêng cho mô hình này, với các cơ chế ưu đãi về thuế, đất đai đối với các khu công nghiệp đạt chứng nhận sinh thái, đồng thời xây dựng nền tảng tri thức quốc gia để chia sẻ dữ liệu, kinh nghiệm và các mô hình thực tiễn giữa địa phương, chủ đầu tư và doanh nghiệp", ông Koen Soenens nhấn mạnh.

Bên cạnh vai trò của Nhà nước, ông cho rằng các chủ đầu tư hạ tầng cũng cần chủ động thay đổi tư duy phát triển, theo đuổi các chứng nhận khu công nghiệp sinh thái để gia tăng sức hút đối với dòng vốn quốc tế; đầu tư vào hạ tầng dùng chung như năng lượng tái tạo, hệ thống cấp nước, xử lý chất thải và hạ tầng tuần hoàn; đồng thời thúc đẩy cơ chế cộng sinh công nghiệp nhằm tối ưu hóa tài nguyên và giảm chi phí sản xuất.

Với doanh nghiệp, ông Koen Soenens khuyến nghị các nhà đầu tư ưu tiên lựa chọn những khu công nghiệp đã đạt chứng nhận sinh thái, tích cực tham gia các mô hình cộng sinh công nghiệp và đồng bộ hóa hoạt động quản trị chuỗi cung ứng với hệ thống báo cáo phát triển bền vững của khu công nghiệp. "Đây sẽ là nền tảng giúp doanh nghiệp đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe của thị trường toàn cầu và nâng cao năng lực cạnh tranh trong dài hạn", ông Koen Soenens nhấn mạnh./.