Tái cấu trúc khu công nghiệp: Kiến tạo hệ sinh thái cho tăng trưởng dài hạn

Phát biểu tại Diễn đàn, TS. Nguyễn Văn Khôi, Chủ tịch Hiệp hội Bất động sản Việt Nam, Thành viên Hội đồng Tư vấn cải cách thủ tục hành chính của Thủ tướng Chính phủ, nguyên Ủy viên Ban Thường vụ Thành ủy, nguyên Phó Chủ tịch UBND TP. Hà Nội nhận định, thế giới đang chứng kiến những biến động sâu sắc về địa chính trị, kinh tế và công nghệ. Trong bối cảnh đó, chuỗi cung ứng toàn cầu liên tục được tái cấu trúc, các xu hướng phát triển xanh, chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo và kinh tế tuần hoàn đang từng bước định hình một mô hình phát triển mới.

Đối với Việt Nam, TS. Nguyễn Văn Khôi nhấn mạnh, đây vừa là cơ hội lớn, vừa là thách thức lớn. Để hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số trong những năm tới theo tinh thần chỉ đạo của Tổng Bí thư - Chủ tịch nước Tô Lâm, Việt Nam cần tạo dựng những động lực tăng trưởng mới, trong đó phát triển công nghiệp hiện đại tiếp tục giữ vai trò nòng cốt.

Từ yêu cầu đó, ông cho rằng muốn công nghiệp phát triển nhanh thì trước hết phải có hệ thống khu công nghiệp hiện đại. Muốn thu hút được các tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới, Việt Nam cần xây dựng không gian phát triển tương xứng, đáp ứng các yêu cầu ngày càng cao của các nhà đầu tư. Muốn nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia thì khu công nghiệp không thể chỉ dừng lại ở việc cho thuê đất, mà phải trở thành một hệ sinh thái sản xuất, đổi mới sáng tạo và dịch vụ có chất lượng cao.

Đặt vấn đề trong bối cảnh phát triển của Việt Nam, TS. Nguyễn Văn Khôi nhìn nhận sau hơn 3 thập kỷ hình thành và phát triển, hệ thống khu công nghiệp đã đóng góp quan trọng vào tăng trưởng kinh tế, thúc đẩy xuất khẩu, tạo việc làm và thu hút dòng vốn FDI. Tuy nhiên, trước những yêu cầu mới của nền kinh tế, mô hình phát triển hiện nay cũng bộc lộ nhiều hạn chế cần sớm được tháo gỡ.

Theo ông, nhiều khu công nghiệp vẫn phát triển theo mô hình truyền thống; hạ tầng logistics thiếu đồng bộ; sự kết nối với đô thị còn hạn chế; nhà ở cho công nhân, chuyên gia và các thiết chế xã hội chưa đáp ứng nhu cầu. Bên cạnh đó, quá trình chuyển đổi số, chuyển đổi xanh còn chậm, chất lượng dịch vụ hỗ trợ nhà đầu tư chưa đồng đều, trong khi các điểm nghẽn về quỹ đất sạch, giải phóng mặt bằng, giá đất và thủ tục đầu tư vẫn chưa được tháo gỡ triệt để.

TS. Nguyễn Văn Khôi cũng lưu ý, trong bối cảnh cạnh tranh thu hút FDI giữa các quốc gia ngày càng gay gắt, tiêu chí lựa chọn điểm đến của nhà đầu tư đã thay đổi đáng kể. "Nhà đầu tư hiện nay không chỉ quan tâm đến giá thuê đất, mà còn đặc biệt coi trọng chất lượng hạ tầng, nguồn nhân lực, môi trường đầu tư, tốc độ giải quyết thủ tục hành chính, các tiêu chuẩn ESG và khả năng phát triển bền vững", ông nói.

Đồng quan điểm về yêu cầu đổi mới mô hình phát triển khu công nghiệp, TS. Nguyễn Đức Hiển, Phó Trưởng Ban, Chủ tịch Hội đồng Khoa học, Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương cho rằng, mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số trong giai đoạn 2026 - 2030 mà Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XIV đề ra đòi hỏi phải có những động lực phát triển mới.

Theo ông, mục tiêu đến năm 2030 đưa Việt Nam trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại và đến năm 2045 trở thành quốc gia phát triển, có thu nhập cao không chỉ đòi hỏi tăng trưởng về quy mô mà còn yêu cầu chuyển đổi căn bản mô hình phát triển theo hướng dựa trên năng suất, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chất lượng nguồn nhân lực.

Trong bối cảnh đó, công nghiệp tiếp tục giữ vai trò là động lực tăng trưởng chủ yếu của nền kinh tế nhưng phải phát triển theo phương thức mới, dựa trên khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi xanh, chuyển đổi số và năng lực tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu. Điều này đồng nghĩa với việc hệ thống khu công nghiệp, khu kinh tế cũng phải được tái định vị cả về chức năng, mô hình phát triển và chất lượng thu hút đầu tư.

TS. Nguyễn Đức Hiển nhìn nhận, các khu công nghiệp, khu kinh tế đã trở thành hạt nhân của tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, góp phần thu hút đầu tư, thúc đẩy sản xuất, mở rộng xuất khẩu, tạo việc làm và chuyển dịch cơ cấu kinh tế. Tuy nhiên, khi những lợi thế truyền thống như đất đai, lao động chi phí thấp hay ưu đãi đầu tư không còn là yếu tố quyết định, sức cạnh tranh của khu công nghiệp sẽ phụ thuộc ngày càng lớn vào năng lực công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi xanh, chuyển đổi số và chất lượng thể chế.

"Vì vậy, khu công nghiệp Việt Nam không thể chỉ là nơi tập trung sản xuất hay cung cấp hạ tầng, mà phải trở thành hệ sinh thái công nghiệp hiện đại; là không gian hội tụ của đổi mới sáng tạo, công nghệ số dựa trên trí tuệ nhân tạo và nguồn nhân lực chất lượng cao; là nền tảng hình thành các cụm liên kết ngành đổi mới sáng tạo, nâng cao năng suất, năng lực cạnh tranh và sức chống chịu của nền kinh tế", TS. Nguyễn Đức Hiển nhấn mạnh.

Phát biểu tại Diễn đàn, TS. Trần Văn Quân, Phó Chủ tịch UBND TP. Hải Phòng cũng cho biết, khu công nghiệp, khu kinh tế đã và đang giữ vai trò trụ cột trong tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Hiện khoảng 70 - 80% vốn FDI đăng ký mới vào lĩnh vực công nghiệp chế biến, chế tạo được triển khai tại các khu công nghiệp, khu kinh tế, cho thấy đây vẫn là hạt nhân trong chiến lược phát triển công nghiệp quốc gia.

Theo ông, khu vực doanh nghiệp FDI hoạt động chủ yếu trong các khu công nghiệp, khu kinh tế hiện đóng góp khoảng 20% GDP, hơn 70% kim ngạch xuất khẩu và tạo việc làm trực tiếp cho gần 3,83 triệu lao động. Đây là nền tảng quan trọng để Việt Nam duy trì đà tăng trưởng và nâng cao năng lực cạnh tranh trong bối cảnh hội nhập.

Đặc biệt, trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu tiếp tục tái cấu trúc, Việt Nam đang nổi lên như điểm đến ưu tiên của dòng vốn công nghệ cao. Lĩnh vực bán dẫn đã thu hút lũy kế hơn 14 tỷ USD với trên 240 dự án, đồng thời ghi nhận làn sóng đầu tư mới vào trung tâm dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và năng lượng tái tạo, đưa khu công nghiệp Việt Nam trở thành mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng khu vực và toàn cầu.

Theo TS. Trần Văn Quân, xu hướng này mở ra dư địa rất lớn cho thị trường bất động sản công nghiệp. Cả nước hiện có gần 500 khu công nghiệp được thành lập với tổng diện tích quy hoạch gần 150.000ha và sẽ tiếp tục phát triển thêm hơn 200 khu công nghiệp mới trong thời gian tới. Tuy nhiên, yêu cầu đặt ra không chỉ là mở rộng quỹ đất mà phải nâng cao chất lượng phát triển theo hướng sinh thái, thông minh và đáp ứng các tiêu chuẩn của thế hệ nhà đầu tư mới.

Riêng với Hải Phòng, ông cho biết thành phố đang khẳng định vai trò là một trong những trung tâm công nghiệp, logistics và cửa ngõ giao thương quốc tế quan trọng của khu vực phía Bắc. Với hệ thống khu công nghiệp, khu kinh tế phát triển năng động, hạ tầng cảng biển hiện đại, mạng lưới logistics ngày càng hoàn thiện cùng khả năng kết nối vùng thuận lợi, Hải Phòng đang trở thành điểm đến chiến lược của nhiều tập đoàn trong lĩnh vực công nghiệp chế biến, chế tạo và công nghệ cao, đồng thời sẵn sàng đồng hành cùng cộng đồng doanh nghiệp trong quá trình phát triển hệ thống khu công nghiệp hiện đại, xanh và bền vững.

Từ những yêu cầu mới của bối cảnh phát triển cũng như sự thay đổi trong tiêu chí lựa chọn địa điểm đầu tư của các tập đoàn toàn cầu, TS. Nguyễn Văn Khôi cho rằng Việt Nam cần thay đổi căn bản tư duy phát triển khu công nghiệp. Theo đó, trong giai đoạn mới, cần chuyển mạnh từ mô hình "khu công nghiệp cung cấp mặt bằng sản xuất" sang mô hình "hệ sinh thái công nghiệp hiện đại".

"Một khu công nghiệp thành công không chỉ có các nhà máy sản xuất, mà phải được phát triển đồng bộ với trung tâm logistics, hạ tầng số, trung tâm nghiên cứu và đổi mới sáng tạo; đồng thời có nhà ở cho công nhân và chuyên gia, cùng hệ thống dịch vụ giáo dục, y tế, thương mại, văn hóa và môi trường sống xanh, an toàn, bền vững", TS. Nguyễn Văn Khôi nhấn mạnh.

Theo ông, để hiện thực hóa mô hình này, việc phát triển khu công nghiệp thế hệ mới cần được triển khai đồng bộ trên nhiều phương diện, từ quy hoạch không gian, đầu tư hạ tầng, đổi mới mô hình quản trị đến chiến lược thu hút dòng vốn FDI chất lượng cao và huy động các nguồn lực phát triển dài hạn.

Trước hết, cần đổi mới tư duy quy hoạch theo hướng phát triển xanh, tuần hoàn và bền vững. Thay vì phát triển các khu công nghiệp theo mô hình đơn lẻ, việc quy hoạch cần được đặt trong mối liên kết với các vùng kinh tế, hành lang phát triển và chuỗi giá trị. TS. Nguyễn Văn Khôi nhấn mạnh, khu công nghiệp phải được tích hợp với quy hoạch đô thị, logistics, hạ tầng năng lượng và phát triển nguồn nhân lực để hình thành một hệ sinh thái đồng bộ. Đồng thời, cần đẩy mạnh phát triển khu công nghiệp sinh thái, tăng cường sử dụng năng lượng sạch, tái sử dụng nước, giảm phát thải và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn nhằm đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế về môi trường.

Song song với đó, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo (AI) cần trở thành nền tảng vận hành của khu công nghiệp thế hệ mới. TS. Nguyễn Văn Khôi cho rằng việc ứng dụng AI, Internet vạn vật (IoT), dữ liệu lớn (Big Data) cùng các nền tảng điều hành thông minh sẽ góp phần nâng cao hiệu quả quản trị, tối ưu chi phí, tiết kiệm năng lượng và gia tăng năng lực cạnh tranh. "Không chỉ thông minh về công nghệ, khu công nghiệp còn phải thông minh trong quản trị, trong phục vụ nhà đầu tư và trong kết nối với chính quyền địa phương", ông nhấn mạnh.

Ở góc độ thu hút nguồn lực, Chủ tịch VNREA cho rằng, chiến lược thu hút FDI cũng cần được chuyển đổi mạnh mẽ theo hướng coi trọng chất lượng hơn số lượng. Việt Nam cần ưu tiên các dự án có hàm lượng khoa học - công nghệ cao, thân thiện với môi trường, tạo giá trị gia tăng lớn và có khả năng lan tỏa công nghệ, tăng cường liên kết với doanh nghiệp trong nước. Cùng với đó là đa dạng hóa các kênh huy động vốn thông qua hợp tác công - tư (PPP), tín dụng xanh, trái phiếu xanh, các quỹ đầu tư hạ tầng, quỹ đầu tư bất động sản và các nguồn vốn quốc tế.

Khẳng định cam kết đồng hành cùng sự phát triển của thị trường, TS. Nguyễn Văn Khôi cho biết Hiệp hội Bất động sản Việt Nam sẽ tiếp tục phối hợp với Liên Chi hội, các địa phương và cộng đồng doanh nghiệp trong quá trình hoàn thiện thể chế, tháo gỡ các điểm nghẽn, cải thiện môi trường đầu tư và xây dựng thị trường bất động sản công nghiệp minh bạch, hiện đại, có sức cạnh tranh trong khu vực và quốc tế.

"Khu công nghiệp không chỉ tạo lập quỹ đất cho sản xuất mà phải kiến tạo không gian phát triển của nền kinh tế quốc gia", TS. Nguyễn Văn Khôi nhấn mạnh. Theo ông, mỗi khu công nghiệp cần trở thành trung tâm công nghệ, logistics và đổi mới sáng tạo, đồng thời là một cộng đồng phát triển bền vững. Đó cũng là nền tảng để Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh, thu hút dòng vốn đầu tư chất lượng cao và hiện thực hóa mục tiêu trở thành quốc gia phát triển, có thu nhập cao vào năm 2045.

Từ góc nhìn của Thụy Sĩ - quốc gia có nhiều kinh nghiệm trong phát triển công nghiệp dựa trên đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững, bà Sibylle Bachmann, Đại biện lâm thời Đại sứ quán Thụy Sĩ tại Việt Nam cho rằng, để nâng cao năng lực cạnh tranh trong bối cảnh kinh tế toàn cầu đang tái cấu trúc, Việt Nam cần chuyển mạnh từ tư duy phát triển công nghiệp theo chiều rộng sang mô hình tăng trưởng dựa trên đổi mới sáng tạo, phát triển xanh và bền vững. Theo bà, các khu công nghiệp trong tương lai không nên chỉ là nơi cung cấp quỹ đất và hạ tầng sản xuất mà cần được phát triển thành những hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng cao của nền kinh tế toàn cầu.

Cùng với đó, để hiện thực hóa mục tiêu phát triển khu công nghiệp thế hệ mới, Việt Nam cần ưu tiên xây dựng một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo thực chất, trong đó doanh nghiệp, cơ quan quản lý, viện nghiên cứu, trường đại học và các tổ chức hỗ trợ phát triển phải được kết nối thành một mạng lưới hợp tác chặt chẽ. Theo bà, đổi mới sáng tạo không thể diễn ra đơn lẻ trong từng doanh nghiệp mà chỉ có thể tạo ra giá trị và sức lan tỏa khi được nuôi dưỡng trong một hệ sinh thái mở, nơi tri thức, công nghệ, nguồn nhân lực và nguồn lực tài chính được lưu chuyển hiệu quả.

Bên cạnh đó, bà cho rằng phát triển xanh cần được đặt ở vị trí trung tâm trong chiến lược phát triển khu công nghiệp, thay vì chỉ được xem là yêu cầu tuân thủ về môi trường. Muốn nâng cao năng lực cạnh tranh và thu hút dòng vốn đầu tư chất lượng cao, các khu công nghiệp cần được quy hoạch theo mô hình sinh thái, đẩy mạnh sử dụng năng lượng tái tạo, nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên, thúc đẩy cộng sinh công nghiệp, giảm phát thải carbon và từng bước đáp ứng các tiêu chuẩn ESG đang trở thành "giấy thông hành" của thương mại và đầu tư toàn cầu.

Cùng với việc hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật, Việt Nam cũng cần tiếp tục nâng cao chất lượng thể chế, tạo môi trường đầu tư ổn định, minh bạch và có khả năng dự báo; đồng thời xây dựng cơ chế khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào đổi mới công nghệ, chuyển đổi số và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Đây sẽ là những yếu tố quyết định để các khu công nghiệp không chỉ cạnh tranh bằng chi phí hay ưu đãi đầu tư, mà bằng năng lực đổi mới sáng tạo, khả năng thích ứng và phát triển bền vững trong dài hạn.

"Các nhà đầu tư quốc tế hiện đặc biệt quan tâm đến khả năng tiếp cận năng lượng sạch, việc đáp ứng các tiêu chuẩn ESG cũng như chất lượng hạ tầng khu công nghiệp, nhất là đối với các dự án công nghệ cao", bà Sibylle Bachmann nhấn mạnh.

Đại diện Đại sứ quán Thụy Sĩ cũng cho rằng, những cải cách chính sách của Việt Nam trong thời gian qua, đặc biệt là Nghị quyết số 10-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài, đã tạo nền tảng quan trọng để định hướng thu hút dòng vốn FDI chất lượng cao gắn với đổi mới sáng tạo, chuyển giao công nghệ và phát triển bền vững. Theo bà, việc tiếp tục kiên định theo hướng đi này sẽ góp phần nâng cao chất lượng tăng trưởng và vị thế của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Chia sẻ kinh nghiệm của Thụy Sĩ, bà Sibylle Bachmann cho biết, dù không sở hữu nhiều tài nguyên thiên nhiên, quốc gia này vẫn duy trì năng lực cạnh tranh hàng đầu nhờ coi đổi mới sáng tạo, nguồn nhân lực chất lượng cao và sử dụng năng lượng hiệu quả là những trụ cột phát triển. Đây cũng là những lĩnh vực mà Thụy Sĩ mong muốn tiếp tục đồng hành, chia sẻ kinh nghiệm và hỗ trợ Việt Nam trong quá trình chuyển đổi mô hình công nghiệp.

Theo bà, thông qua các chương trình hợp tác với Việt Nam, Thụy Sĩ đã triển khai nhiều dự án thí điểm về khu công nghiệp sinh thái theo các thông lệ quốc tế. Từ thực tiễn khảo sát tại nhiều địa phương, bà ghi nhận những chuyển biến tích cực về chất lượng hạ tầng, tầm nhìn quy hoạch cũng như quyết tâm theo đuổi mục tiêu phát triển bền vững của Việt Nam. Nhiều mô hình bước đầu đã mang lại hiệu quả trong cắt giảm phát thải khí nhà kính, thúc đẩy cộng sinh công nghiệp và gia tăng giá trị cho doanh nghiệp. Theo bà, đây sẽ là nền tảng quan trọng để các khu công nghiệp Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh và gia tăng sức hấp dẫn đối với dòng vốn đầu tư chất lượng cao trong thời gian tới.

Bày tỏ tin tưởng vào triển vọng hợp tác giữa hai nước, bà Sibylle Bachmann khẳng định Thụy Sĩ sẽ tiếp tục đồng hành cùng Việt Nam thông qua các chương trình hợp tác kỹ thuật, chia sẻ kinh nghiệm quốc tế và hỗ trợ phát triển khu công nghiệp theo hướng xanh, thông minh và bền vững, góp phần hiện thực hóa mục tiêu phát triển công nghiệp của Việt Nam trong giai đoạn mới./.