Kiến tạo đô thị thông qua cộng đồng: Những bài học từ lễ hội Utopian Hours 2026

Triết gia Henri Lefebvre đã từng đặt ra những câu hỏi nhức nhối về các thế lực đang thao túng không gian đô thị. Bác bỏ tư duy quy hoạch áp đặt từ trên xuống, ông kiên định với lý tưởng: Phải đặt cư dân vào trung tâm của mọi quyết định kiến tạo không gian sống. Tư tưởng vượt thời đại ấy đã làm thay đổi sâu sắc diện mạo ngành kiến trúc và thiết kế đô thị đương đại, mở đường cho xu hướng "đồng kiến tạo" và quy hoạch gắn liền với sự tham gia của cộng đồng.

Đây cũng là thông điệp cốt lõi tại Utopian Hours 2026, lễ hội kiến tạo đô thị hàng đầu thế giới diễn ra tại Rotterdam (Hà Lan) vào cuối tháng 5, đánh dấu một thập kỷ sự kiện này đồng hành cùng các đô thị.

Không chỉ dừng lại ở lý luận, bản thân cách tổ chức của Utopian Hours là một minh chứng cho tinh thần đồng kiến tạo. Sự kiện quy tụ các kiến trúc sư, nhà quy hoạch, nhà nghiên cứu, lãnh đạo chính quyền, nhà báo, nhà phát triển bất động sản, nghệ sĩ, giới khoa học đến đông đảo người dân.

Lễ hội diễn ra tại Groot Handelsgebouw, một công trình biểu tượng của Rotterdam được hoàn thành vào năm 1953. Ban đầu, tòa nhà được xây dựng nhằm phục vụ các doanh nghiệp bán buôn bị mất kho bãi sau khi phần lớn thành phố bị tàn phá trong Thế chiến II. Trải dài trên một khu phố, tòa nhà gây ấn tượng với các khoảng sân dịch vụ, những tuyến đường dốc nối liền và khu vực tầng thượng rộng lớn. Hiện tại, công trình là nơi đặt trụ sở của 400 doanh nghiệp.

Trong hai ngày diễn ra sự kiện, Utopian Hours 2026 đã tổ chức chuỗi tọa đàm chuyên sâu vào các buổi chiều tại hội trường chính, đan xen với các hoạt động bên lề. Khu vực sảnh trưng bày là nơi các tổ chức, đơn vị nghiên cứu và nhà xuất bản trong lĩnh vực kiến trúc, quy hoạch và phát triển đô thị giới thiệu những dự án và ấn phẩm mới. Bên cạnh đó, một không gian "pop-up" được bố trí nhằm tăng cường tương tác giữa diễn giả và giới chuyên môn.

Các phiên thảo luận bàn tròn tập trung vào những chủ đề "nóng" như khử carbon trong phát triển đô thị hay vai trò của "không gian thứ ba" (không gian sinh hoạt cộng đồng ngoài nhà ở và nơi làm việc). Trong phiên làm việc buổi sáng, ban tổ chức triển khai các chuyến khảo sát thực địa tại Rotterdam, tạo điều kiện để đại biểu tiếp cận các công trình biểu tượng, dải đô thị ven sông và những mảng xanh đô thị.

Một trong những đơn vị thu hút nhiều sự quan tâm tại lễ hội là Quatorze, một tổ chức phi lợi nhuận đến từ Pháp theo đuổi mô hình "kiến trúc vì cộng đồng". Không chỉ khuyến khích đồng thiết kế, Quatorze còn thúc đẩy đồng thi công, tức người dân không chỉ góp ý cho phương án thiết kế mà còn trực tiếp tham gia vào quá trình hiện thực hóa công trình. Cách tiếp cận này đòi hỏi sự tương tác chặt chẽ với các bên liên quan, đồng thời trao cho cộng đồng vai trò chủ động ngay từ những giai đoạn đầu của dự án.

Tại nhiều dự án ở Pháp, Quatorze đồng hành cùng các nhóm cư dân sống trong những khu nhà ở tạm, các hộ đối mặt nguy cơ bị giải tỏa hoặc những cộng đồng thiếu sự gắn kết xã hội. Để xây dựng lòng tin, tổ chức này duy trì các buổi làm việc và hội thảo với tần suất dày đặc, có thời điểm lên tới 6 buổi mỗi tuần. Dù số lượng người tham gia ban đầu không nhiều nhưng luôn tăng dần theo thời gian và đạt mức cao nhất ở giai đoạn cuối của dự án. Theo Quatorze, chính quá trình đồng hành bền bỉ ấy đã tạo dựng niềm tin giữa các bên và giúp hình thành những giải pháp sát với nhu cầu thực tế của người dân.

Phiên thảo luận chính được mở màn bởi nhà xã hội học Zala Velkavrh, thành viên nhóm nghiên cứu đa ngành Prostorož đến từ Slovenia. Nhóm hoạt động với mục tiêu giải quyết các bài toán về môi trường và xã hội tại Slovenia cũng như nhiều quốc gia khác. Trọng tâm hoạt động của nhóm là tái thiết các không gian mở và những khu vực đô thị bị lãng quên thông qua cơ chế tương tác trực tiếp với cộng đồng. Từ đó, nhóm đã phát triển 2 dự án tiêu biểu, trao quyền để người dân trực tiếp khởi xướng và dẫn dắt các sáng kiến cải tạo không gian công cộng.

Một trong hai sáng kiến tiêu biểu của Prostorož là Outdoors, được triển khai tại thủ đô Ljubljana (Slovenia). Dự án xuất phát từ thực tế cốt lõi: Chính người dân là những người hiểu rõ nhất khu phố mình sinh sống và biết rõ nơi nào cần được cải tạo. Thứ họ thiếu chỉ là chuyên môn và nguồn lực.

Outdoors khuyến khích cư dân chủ động chăm sóc các không gian xanh trong khu dân cư, đồng thời xây dựng cơ chế hợp tác mới giữa cộng đồng và chính quyền địa phương. Trong chu kỳ đầu tiên, chương trình lựa chọn 10 sáng kiến từ 60 hồ sơ đăng ký; đến chu kỳ thứ hai, thêm 15 dự án tiếp tục được hỗ trợ. Thông qua hoạt động cố vấn chuyên môn và cấp các khoản tài trợ quy mô nhỏ, Outdoors đã đồng hành cùng tổng cộng 25 sáng kiến, thu hút khoảng 800 người dân tham gia.

Dự án thứ hai là Urban Academy, một chương trình cố vấn dành cho các nhà quy hoạch trẻ và những nhà sáng tạo muốn tạo ra sự thay đổi ngay trên chính quê hương mình. Không giới hạn ở một địa điểm cố định, mỗi dự án được cá nhân hóa phụ thuộc vào người được cố vấn. Urban Academy tạo ra sức lan tỏa thông qua hàng loạt can thiệp đô thị quy mô nhỏ nhưng thiết thực: Từ tuyến đi bộ kết nối nhà ga với trung tâm thành phố, quảng trường di động, cho đến các không gian sinh hoạt chung hay địa điểm tổ chức lễ hội. Trong mô hình này, Prostorož chủ yếu giữ vai trò kết nối, cố vấn và hỗ trợ chuyên môn. Quyền kiến tạo không gian được trao trả lại cho cộng đồng, đảm bảo mỗi dự án đều mang đậm dấu ấn của những người dân trực tiếp thụ hưởng và vận hành.

Vai trò của cộng đồng tiếp tục là chủ đề định hình các phiên thảo luận. Đại diện cho tổ chức của các kiến trúc sư gốc Phi Matri-Archi(tecture), nhà sáng lập Khensani Jurczok-de Klerk đã trình bày một tham luận chuyên sâu về "tính phi chính thức" trong không gian đô thị tại Johannesburg (Nam Phi).

Dưới lăng kính quy hoạch, "phi chính thức" là một phạm trù đa chiều: bao hàm các khu định cư tự phát (thường bị gán mác là khu ổ chuột), nền kinh tế phi chính quy, cho đến các tổ hợp nhà ở và không gian làm việc tự phát. Điểm chung của các mô hình này là sự vận hành nằm ngoài hệ thống quy hoạch chính thống, không được đăng ký hay được chính quyền công nhận. Dù vậy, xét về bản chất, đó lại là kết quả từ nỗ lực tự thân của các cá nhân và cộng đồng nhằm tìm kiếm một cuộc sống tốt đẹp hơn.

Cũng trong khuôn khổ chương trình, Matri-Archi(tecture) đã ra mắt dự án IN-FORM-ALL. Với sự tham gia của nhiều cá nhân và tổ chức, dự án nỗ lực tái định vị "tính phi chính thức" như một phương thức phát triển tích cực, thay vì góc nhìn phiến diện cho rằng đây là sự phát triển hỗn loạn và mất mỹ quan.

Triển khai song song tại Nam Phi và Hà Lan, IN-FORM-ALL tập trung nghiên cứu các kênh diễn ngôn phi chính thống để phản ánh tiếng nói của các nhóm dân cư bị gạt ra ngoài lề quy hoạch nhà nước. Nền tảng được xây dựng như một không gian lưu trữ số, thực hiện việc hệ thống hóa và kết nối các chuyên gia đang trực tiếp giải quyết bài toán không gian cho các cộng đồng này.

Khép lại sự kiện, Utopian Hours đã kết nối thành công một hệ sinh thái các nhà kiến tạo nhằm giải quyết các thách thức đô thị đương đại, từ hạ tầng nhà ở, an ninh nguồn nước đến năng lực quản trị. Sợi chỉ đỏ xuyên suốt các phiên thảo luận luôn hướng về vai trò của người dân và bản thân cách vận hành của lễ hội chính là minh chứng sống động cho tinh thần đó. Dưới góc độ quy hoạch đô thị, điều này cộng hưởng sâu sắc với luận điểm của triết học gia Lefebvre: Không gian được kiến tạo từ các mối quan hệ xã hội và cư dân phải là người trực tiếp định hình nên không gian sống ấy.

Theo ArchDaily