Lào Cai trước bài toán xây dựng mô hình phát triển mới để trở thành một cực tăng trưởng ở vùng Tây Bắc

Sau hợp nhất, cùng với sự hình thành của hành lang kinh tế Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng, các trung tâm logistics, công nghiệp chế biến và mô hình cửa khẩu thông minh, tỉnh Lào Cai đang đứng trước yêu cầu tái cấu trúc mô hình phát triển mới.

Trong bối cảnh đó, quá trình chuyển đổi của Lào Cai không chỉ phản ánh câu chuyện riêng của một địa phương miền núi phía Bắc, mà phần nào cho thấy xu hướng cạnh tranh phát triển mới giữa các địa phương hiện nay: Từ thu hút đầu tư sang kiến tạo hệ sinh thái phát triển; từ khai thác lợi thế sẵn có sang nâng cao năng lực tạo giá trị gia tăng và tham gia sâu hơn vào các chuỗi giá trị mới của nền kinh tế.

Tại Lễ công bố Báo cáo Kinh tế Tư nhân Việt Nam và Chỉ số Năng lực cạnh tranh cấp tỉnh năm 2025 (PCI 2025), Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) lần đầu tiên đồng thời ra mắt PCI phiên bản 2.0 và Chỉ số Hiệu quả Kinh tế tư nhân (BPI). Báo cáo được xây dựng từ cuộc khảo sát thực chứng quy mô rộng lớn, với sự tham gia của 3.546 doanh nghiệp tư nhân trong nước, 586 doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) và 1.001 hộ kinh doanh trên toàn bộ 34 tỉnh, thành phố, qua đó phác họa một bức tranh đáng chú ý về sự chuyển động của khu vực tư nhân Việt Nam trong giai đoạn mới.

Điều đáng chú ý là sau hơn 21 năm đồng hành cùng tiến trình cải cách môi trường đầu tư, PCI giờ đây không còn chỉ là một bảng xếp hạng năng lực cạnh tranh cấp tỉnh theo nghĩa truyền thống. Theo PGS. TS. Hồ Sỹ Hùng, Chủ tịch VCCI, việc nâng cấp lên PCI 2.0 cho thấy trọng tâm đánh giá đang dịch chuyển từ mức độ thuận lợi của môi trường kinh doanh sang đánh giá chất lượng hệ sinh thái phát triển khu vực tư nhân.

Trong khi đó, việc lần đầu công bố Chỉ số Hiệu quả Kinh tế tư nhân (BPI) lại bổ sung thêm một góc nhìn mới: Không chỉ đo “đầu vào thể chế” mà còn đo "đầu ra thị trường", tức là khả năng doanh nghiệp thực sự sống sót, sinh lời và vươn lên trong chuỗi giá trị.

Chủ tịch VCCI nhấn mạnh rằng muốn hiện thực hóa khát vọng phát triển và mục tiêu tăng trưởng cao, điều quan trọng nhất là phải “giải phóng sức sản xuất của khu vực tư nhân” thông qua một môi trường kinh doanh thực sự minh bạch, thuận lợi và công bằng ở từng địa phương, từng cấp chính quyền và từng điểm tiếp xúc với doanh nghiệp. Theo ông, cải cách hiện nay cần chuyển mạnh từ tư duy “quản lý” sang tư duy “đồng hành”; từ giảm gánh nặng thủ tục sang kiến tạo năng lực cạnh tranh cho doanh nghiệp.

Điều này cũng cho thấy cạnh tranh giữa các địa phương đang bước sang một giai đoạn mới. Nếu trước đây cuộc đua chủ yếu nằm ở tăng trưởng quy mô, thu hút dự án hay mở rộng đầu tư công, thì nay trọng tâm dần chuyển sang chất lượng tăng trưởng, địa phương nào tạo được môi trường thuận lợi hơn cho khu vực tư nhân phát triển, địa phương đó sẽ có dư địa lớn hơn để hình thành các động lực tăng trưởng mới.

Trong bối cảnh đó, tỉnh Lào Cai là một trường hợp đáng chú ý của vùng trung du và miền núi phía Bắc. Sau hợp nhất, tỉnh không chỉ có không gian phát triển rộng hơn, mà còn đồng thời hội tụ nhiều điều kiện chiến lược: Vị trí cửa ngõ giao thương quốc tế với vùng Tây Nam Trung Quốc, hành lang logistics Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng đang dần hình thành, cùng định hướng phát triển “xanh, hài hòa, bản sắc, hạnh phúc” được xác định như một triết lý phát triển dài hạn.

Các chỉ số kinh tế năm 2025 cho thấy Lào Cai đã hình thành một nền tảng phát triển tương đối rõ nét. Tăng trưởng GRDP ước đạt khoảng 8,14%, đứng thứ 2/9 tỉnh trong khu vực Trung du và miền núi phía Bắc (chỉ sau tỉnh Phú Thọ) và xếp thứ 17 trên toàn quốc; thu ngân sách nhà nước trên địa bàn cả năm đạt 21.689 tỷ đồng, bằng 103% dự toán giao; du lịch vượt mốc 10,5 triệu lượt khách với tổng thu ước đạt trên 46.500 tỷ đồng.

Theo báo cáo VCCI công bố, PCI tổng hợp 2025 của tỉnh được xếp ở nhóm “khá”; điểm số chỉ thấp hơn trung vị quốc gia khoảng 0,05 điểm và gần tương đương trung vị vùng. Điều này cho thấy nền tảng điều hành và môi trường kinh doanh của địa phương đang có xu hướng cải thiện theo hướng ổn định, minh bạch và thuận lợi hơn cho hoạt động đầu tư, kinh doanh.

Tuy nhiên, khi môi trường điều hành đã dần ổn định hơn, mục tiêu tiếp theo của Lào Cai không còn chỉ là duy trì mức “khá” về điều hành, mà là tạo được một hệ sinh thái đủ mạnh để khu vực tư nhân thực sự trở thành động lực tăng trưởng mới của địa phương.

Nói cách khác, bài toán đặt ra với Lào Cai lúc này không chỉ là “có tăng trưởng hay không”, mà là sẽ bước sang mô hình tăng trưởng mới như thế nào để biến lợi thế cửa khẩu, logistics, tài nguyên, cảnh quan và bản sắc văn hóa thành năng lực cạnh tranh dài hạn, tạo ra giá trị gia tăng lớn hơn và từng bước hình thành vị thế của một cực tăng trưởng mới ở vùng Tây Bắc.

Trong cuộc trao đổi với Reatimes, ông Nguyễn Tuấn Anh, Phó Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch UBND tỉnh Lào Cai cho rằng, việc hợp nhất không chỉ là sắp xếp địa giới hành chính, mà là một “bước đi chiến lược” nhằm tối ưu hóa không gian phát triển, tạo điều kiện để tỉnh tái cấu trúc nền kinh tế, quy hoạch lại hạ tầng kết nối vùng, hình thành các chuỗi logistics, khu công nghiệp và không gian kinh tế quy mô lớn hơn trước đây.

Theo ông Nguyễn Tuấn Anh, việc hợp nhất với Yên Bái đã tạo ra quy mô kinh tế lớn hơn, đồng thời mở rộng đáng kể nguồn lực về đất đai, dân số và không gian tổ chức sản xuất. Quan trọng hơn, không gian phát triển mới cho phép Lào Cai quy hoạch lại hệ thống hạ tầng giao thông liên vùng, tổ chức các chuỗi cung ứng logistics và hình thành những khu công nghiệp có quy mô lớn hơn - những điều trước đây còn bị giới hạn bởi địa giới hành chính.

Như vậy, giá trị lớn nhất của quá trình hợp nhất không chỉ nằm ở việc cộng gộp quy mô, mà ở khả năng tạo lập một cấu trúc phát triển mới, trong đó các lợi thế của hai địa bàn có thể được kết nối, bổ trợ và chuyển hóa thành những chuỗi giá trị hoàn chỉnh hơn. Đây là tiền đề để Lào Cai mở rộng thị trường nội tỉnh, phân bổ lại các trung tâm động lực, tổ chức hiệu quả hơn không gian công nghiệp, đô thị, dịch vụ và từng bước nâng cao vai trò trong liên kết vùng.

Đây là một thay đổi quan trọng về tư duy phát triển. Nếu trước đây lợi thế của Lào Cai chủ yếu được nhìn từ góc độ cửa khẩu, tài nguyên hay du lịch, thì trong không gian mới sau hợp nhất, tỉnh đang bắt đầu tiếp cận theo hướng liên kết vùng, mở rộng chuỗi giá trị và tái cấu trúc các động lực tăng trưởng.

Điều đáng chú ý là sự chuyển dịch này diễn ra trong bối cảnh hàng loạt hạ tầng chiến lược mới đang dần hình thành tại khu vực phía Bắc. Hành lang kinh tế Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng tiếp tục được mở rộng; tuyến đường sắt kết nối cửa khẩu với cảng biển đang được thúc đẩy triển khai; cùng với đó là các trung tâm logistics, khu/cụm công nghiệp và mô hình cửa khẩu thông minh đang được đầu tư theo hướng hiện đại, đa phương thức.

Trong bối cảnh đó, lợi thế của Lào Cai trong giai đoạn tới sẽ không còn chỉ nằm ở vị trí “điểm đầu biên giới”, mà phụ thuộc ngày càng lớn vào khả năng kết nối vùng, tổ chức logistics và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị khu vực. Nói cách khác, việc mở rộng không gian phát triển đang tạo ra dư địa để Lào Cai chuyển từ mô hình tăng trưởng dựa nhiều vào khai thác lợi thế sẵn có sang mô hình dựa trên logistics, liên kết vùng và giá trị gia tăng cao hơn.

Thời gian gần đây, Lào Cai đang nhấn mạnh rõ yêu cầu chuyển từ tư duy “quản lý” sang tư duy “kiến tạo và phục vụ”. Đây cũng là tinh thần xuyên suốt trong nhiều phát biểu của lãnh đạo tỉnh khi nói về mục tiêu phát triển giai đoạn mới.

Theo Chủ tịch UBND tỉnh Lào Cai, tỉnh xác định phải “tháo gỡ ngay các điểm nghẽn để tạo đà bứt phá ngay từ đầu nhiệm kỳ”, đồng thời chuyển mạnh sang lấy hiệu quả phục vụ người dân và doanh nghiệp làm thước đo trong điều hành.

Tinh thần đó phần nào được cụ thể hóa bằng các mục tiêu khá rõ ràng: Năm 2026, tỉnh đặt mục tiêu rút ngắn 20 - 30% thời gian pháp lý và triển khai dự án; tạo tối thiểu 500ha mặt bằng sạch cho công nghiệp; đồng thời tiếp tục đẩy mạnh cải cách thủ tục và chuyển đổi số trong điều hành.

Đây cũng chính là bước chuyển từ một nền hành chính chủ yếu thiên về quản lý sang mô hình “chính quyền kiến tạo phát triển” - nơi vai trò của chính quyền không chỉ là giải quyết thủ tục, mà là tạo lập môi trường phát triển, giải phóng nguồn lực và giảm chi phí cơ hội cho doanh nghiệp.

Trong bối cảnh cạnh tranh giữa các địa phương ngày càng phụ thuộc vào chất lượng điều hành, đây cũng là yếu tố có thể quyết định khả năng hấp thụ dòng vốn tư nhân và hình thành các động lực tăng trưởng mới của Lào Cai trong giai đoạn tới.

Các chỉ số PCI 2025 cũng cho thấy một tín hiệu đáng chú ý khác: Dù quy mô doanh nghiệp tại Lào Cai chưa thực sự lớn, nhưng khu vực tư nhân địa phương đang có xu hướng phục hồi niềm tin và mở rộng đầu tư. Theo số liệu trong báo cáo, khoảng 32,76% doanh nghiệp tại tỉnh có kế hoạch mở rộng sản xuất kinh doanh trong 2 năm tới; tỷ lệ doanh nghiệp kinh doanh có lãi năm 2025 ước tính đạt 63,16%.

Đây chưa phải những con số đột phá nếu so với các trung tâm kinh tế lớn, nhưng các chỉ số này phần nào phản ánh tâm lý thị trường và kỳ vọng đầu tư đang dần cải thiện.

Quan trọng hơn, dư địa phát triển của khu vực tư nhân tại Lào Cai hiện nay không còn chỉ nằm ở thương mại cửa khẩu hay dịch vụ truyền thống, mà đang mở rộng sang logistics, công nghiệp chế biến, du lịch chất lượng cao, nông nghiệp sinh thái và kinh tế xanh - những lĩnh vực được xem là động lực tăng trưởng mới của tỉnh trong giai đoạn tới.

Tuy nhiên, điều đáng nói là bài toán của Lào Cai hiện nay đã không còn dừng ở việc “thu hút thêm doanh nghiệp”. Vấn đề lớn hơn là làm sao hình thành được một hệ sinh thái đủ mạnh để doanh nghiệp địa phương thực sự lớn lên cùng quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng.

Trong nhiều năm, tăng trưởng của Lào Cai chủ yếu được dẫn dắt bởi các lợi thế tự nhiên và vị trí địa kinh tế như cửa khẩu, tài nguyên, du lịch và đầu tư hạ tầng. Đây là những động lực quan trọng giúp tỉnh duy trì tốc độ tăng trưởng khá cao, từng bước hình thành vai trò trung tâm của vùng Tây Bắc và tạo ra nền tảng phát triển tương đối rõ nét cho giai đoạn hiện nay.

Khi cạnh tranh phát triển giữa các địa phương ngày càng chuyển từ quy mô sang chất lượng tăng trưởng, từ khai thác lợi thế sang năng lực tạo giá trị gia tăng, thì dư địa của mô hình cũ cũng dần thu hẹp. Điều này đặt ra một yêu cầu phát triển mới đối với Lào Cai, đó là tăng trưởng trong giai đoạn tới sẽ không chỉ được đo bằng tốc độ, mà còn bằng chất lượng của các động lực tăng trưởng, khả năng giữ lại giá trị gia tăng trong nền kinh tế địa phương và năng lực tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị vùng.

Đây cũng chính là tinh thần lớn được đặt ra từ Nghị quyết số 68-NQ/TW và các định hướng phát triển mới của Trung ương: Thúc đẩy khu vực kinh tế tư nhân trở thành động lực quan trọng của nền kinh tế, lực lượng tiên phong trong đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và nâng cao năng suất; qua đó từng bước chuyển mô hình tăng trưởng từ dựa nhiều vào vốn, tài nguyên và lao động giá rẻ sang dựa nhiều hơn vào công nghệ, năng suất và giá trị gia tăng.

Các chỉ số PCI 2025 phần nào cho thấy quá trình chuyển đổi này của Lào Cai đang bắt đầu diễn ra từ nền tảng cải cách môi trường kinh doanh. Theo báo cáo PCI, một số chỉ số của tỉnh đã có kết quả tương đối tích cực như khả năng tiếp cận nguồn lực đạt khoảng 6,21 điểm (xếp thứ 9/34 tỉnh, thành); chi phí không chính thức đạt khoảng 7,76 điểm (xếp thứ 10/34 tỉnh, thành); chính sách hỗ trợ doanh nghiệp đạt khoảng 5,76 điểm (xếp thứ 10/34 tỉnh, thành).

Những kết quả này cho thấy môi trường điều hành của tỉnh đang dần ổn định hơn, minh bạch hơn và giảm bớt các chi phí không chính thức cho doanh nghiệp trong quá trình hoạt động. Đồng thời, khả năng tiếp cận nguồn lực và các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp cũng đang có những cải thiện nhất định, tạo nền tảng thuận lợi hơn cho khu vực tư nhân mở rộng đầu tư và sản xuất kinh doanh.

Tuy nhiên, nếu nhìn sâu hơn vào các chỉ số thành phần, có thể thấy bài toán phát triển của Lào Cai hiện nay đã bước sang một cấp độ khác. Những tiêu chí gắn trực tiếp với năng lực tăng trưởng chiều sâu của doanh nghiệp vẫn còn khoảng cách khá lớn, như cạnh tranh bình đẳng đạt khoảng 4,99 điểm (xếp thứ 30/34 tỉnh, thành); chi phí tuân thủ thủ tục hành chính đạt khoảng 7,12 điểm (xếp thứ 24/34 tỉnh, thành) hay chính quyền kiến tạo đạt khoảng 5,33 điểm (xếp thứ 21/34 tỉnh, thành).

Điều này cho thấy chặng đường tiếp theo của Lào Cai không còn chỉ là tiếp tục “giảm phiền hà” cho doanh nghiệp theo nghĩa thủ tục hành chính, mà phải chuyển mạnh sang “tạo năng lực phát triển”. Nói cách khác, cần tạo điều kiện để doanh nghiệp có thể tiếp cận đất đai, hạ tầng logistics, lao động chất lượng cao, công nghệ, vốn và các chuỗi giá trị mới của nền kinh tế.

Đây cũng chính là ranh giới giữa một nền hành chính “quản lý tốt” với một chính quyền “kiến tạo phát triển” - nơi vai trò của chính quyền là tạo lập môi trường để doanh nghiệp có thể lớn lên cùng quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng của địa phương.

Điểm đáng chú ý trong tư duy phát triển mới của Lào Cai là tỉnh đang bắt đầu nhìn nhận khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là nền tảng của mô hình tăng trưởng mới.

Ông Nguyễn Tuấn Anh, Chủ tịch UBND tỉnh Lào Cai cho rằng, định hướng của tỉnh trong giai đoạn mới là phát triển theo hướng “xanh, hài hòa, bản sắc và hạnh phúc”, trong đó khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xác định là những động lực quan trọng để Lào Cai chuyển từ mô hình tăng trưởng dựa nhiều vào khai thác tài nguyên sang mô hình tăng trưởng xanh, hiệu quả và bền vững hơn.

Tinh thần này đang được cụ thể hóa bằng nhiều định hướng phát triển mới. Ngày 28/4, UBND tỉnh Lào Cai đã ban hành Kế hoạch phát triển hệ sinh thái khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo giai đoạn 2026 - 2030, với mục tiêu hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo theo hướng thực chất, liên kết vùng và bền vững, gắn với phát triển kinh tế tư nhân và nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

Đặc biệt, các lĩnh vực được tỉnh ưu tiên phát triển đều gắn khá rõ với định hướng chuyển đổi mô hình tăng trưởng mới, từ công nghiệp công nghệ số, nông nghiệp công nghệ cao, thương mại điện tử, logistics xuyên biên giới đến du lịch sinh thái và kinh tế cửa khẩu. Tỉnh cũng đặt mục tiêu phát triển các không gian sáng tạo, vườn ươm công nghệ, mạng lưới chuyên gia và hạ tầng số; đồng thời thúc đẩy liên kết “Nhà nước - nhà trường - doanh nghiệp” nhằm nâng cao năng lực hấp thụ công nghệ và thương mại hóa sản phẩm cho doanh nghiệp địa phương.

Quan trọng hơn, chuyển đổi số ở đây không chỉ là câu chuyện công nghệ mà là thay đổi phương thức quản trị phát triển. Trong giai đoạn tới, năng lực cạnh tranh của Lào Cai sẽ phụ thuộc ngày càng lớn vào chất lượng hạ tầng logistics, chất lượng nguồn nhân lực, khả năng ứng dụng công nghệ và năng lực tạo hệ sinh thái cho khu vực tư nhân phát triển.

Song song với chuyển đổi số, xu hướng chuyển đổi xanh và phát triển công nghiệp sinh thái cũng đang dần trở thành một trục phát triển mới của tỉnh. Ngày 7/5/2026, Lào Cai khởi công Cụm công nghiệp Thống Nhất 1 - cụm công nghiệp sinh thái đầu tiên của tỉnh với tổng vốn đầu tư khoảng 860 tỷ đồng, được định hướng phát triển theo mô hình kinh tế tuần hoàn và tiêu chuẩn ESG ngay từ giai đoạn quy hoạch.

Dự án này được định hướng trở thành hạt nhân của hệ sinh thái công nghiệp - logistics xanh đang hình thành tại Lào Cai. Các ngành được định hướng ưu tiên thu hút gồm chế biến nông - lâm sản, thực phẩm, dược liệu, công nghiệp hỗ trợ, cơ khí, điện tử, điện lạnh, may mặc… Đây đều là những lĩnh vực được tỉnh kỳ vọng tạo giá trị gia tăng cao hơn, tận dụng lợi thế nguyên liệu, cửa khẩu và hạ tầng kết nối liên vùng đang dần hình thành tại Lào Cai.

Ở một góc độ khác, sự dịch chuyển này cũng cho thấy bài toán phát triển của Lào Cai hiện không còn chỉ là khai thác lợi thế sẵn có, mà là hình thành những động lực tăng trưởng mới dựa nhiều hơn vào logistics, công nghiệp chế biến, dịch vụ thương mại, du lịch chất lượng cao, nông nghiệp xanh và kinh tế bản sắc.

Trong đó, hành lang kinh tế Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng và tuyến đường sắt kết nối cửa khẩu với cảng biển đang được xem như nền tảng hạ tầng chiến lược cho quá trình chuyển đổi này. Theo quy hoạch, tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng có tổng chiều dài gần 390,9km, tổng mức đầu tư dự kiến hơn 203.000 tỷ đồng và được kỳ vọng tái cấu trúc toàn bộ hành lang logistics phía Bắc, kết nối Tây Nam Trung Quốc với hệ thống cảng biển và trung tâm công nghiệp của Việt Nam.

Khi kết nối trực tiếp cửa khẩu Lào Cai với cảng biển Hải Phòng và hệ thống công nghiệp vùng đồng bằng Bắc Bộ, dự án này có khả năng làm thay đổi vai trò kinh tế của cả địa phương: Từ “điểm đầu biên giới” và trung chuyển hàng hóa đơn thuần sang trung tâm logistics, chế biến và dịch vụ giá trị gia tăng của vùng Tây Bắc.

Tuy nhiên, quá trình này cũng đặt ra không ít thách thức. Hạ tầng logistics của Lào Cai hiện vẫn chưa thực sự đồng bộ; chi phí logistics trên tuyến hành lang kinh tế Côn Minh - Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng - Quảng Ninh còn ở mức khá cao. Theo tính toán của cơ quan chức năng tỉnh Lào Cai, chi phí vận tải hàng hóa từ Côn Minh đến Hải Phòng hiện khoảng 930 nghìn đồng/tấn hàng hóa khô.

Bên cạnh đó, một trong những điểm đáng chú ý nhất trong chiến lược logistics hiện nay của Lào Cai là Đề án xây dựng cửa khẩu thông minh tại Cửa khẩu quốc tế Lào Cai được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt theo Quyết định 453/QĐ-TTg ngày 18/3/2026. Đây được xem là bước đi chiến lược nhằm hiện đại hóa toàn bộ hoạt động xuất nhập khẩu của tỉnh. Theo đề án, mô hình cửa khẩu thông minh sẽ ứng dụng AI, dữ liệu lớn và hệ thống điều hành số vào toàn bộ quy trình thông quan, từng bước hiện đại hóa hoạt động xuất nhập khẩu của địa phương.

Sự xuất hiện của mô hình cửa khẩu thông minh cho thấy Lào Cai đang bắt đầu tiếp cận logistics không chỉ như hoạt động vận tải hay kho bãi, mà là một hệ sinh thái dịch vụ công nghệ cao gắn với thương mại quốc tế, dữ liệu, chuỗi cung ứng và quản trị hiện đại.

Và suy cho cùng, khả năng hình thành một khu vực doanh nghiệp tư nhân đủ sức tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị mới có thể là yếu tố quyết định liệu Lào Cai chỉ trở thành một điểm trung chuyển của hành lang kinh tế phía Bắc, hay vươn lên thành một cực tăng trưởng mới của vùng Tây Bắc trong giai đoạn tới./.