Một quyết định nhân văn và dũng cảm

Sau khi hai bài viết của tôi về những bế tắc và trăn trở tại khu vực Linh Đàm được đăng tải, một vị lãnh đạo có trách nhiệm của Thành phố Hà Nội đã chủ động gặp và trao đổi với tôi về định hướng giải quyết tổng thể của chính quyền đối với chuỗi sai phạm tại Tập đoàn Mường Thanh. 

Vị lãnh đạo thẳng thắn thừa nhận, sai phạm của Mường Thanh là đặc biệt nghiêm trọng về kỷ cương quản lý đô thị, tác động trực tiếp đến đời sống và quyền lợi của hơn 75 - 80 nghìn người dân. Ông chia sẻ rằng tập thể lãnh đạo thành phố hiện nay hoàn toàn không phải những người trực tiếp để xảy ra tình trạng này trong quá khứ. Tuy nhiên, trên tinh thần kế thừa trách nhiệm công quyền và xuất phát từ lương tâm vì dân, thành phố xác định không thể né tránh hay đùn đẩy trách nhiệm sang các nhiệm kỳ kế tiếp. Hà Nội đã chủ động báo cáo Trung ương, đề xuất đưa vụ án vào diện Ban Chỉ đạo Trung ương theo dõi, đồng thời kiến nghị những giải pháp đột phá thể chế chưa từng có tiền lệ để giải quyết dứt điểm.

Quan điểm nhất quán của thành phố được khẳng định trên bốn nguyên tắc nền tảng: kiên quyết xử lý triệt để sai phạm nhằm lập lại kỷ cương trật tự, đặt an toàn tính mạng của nhân dân lên trên hết do nguy cơ cháy nổ tại các khối nhà là đặc biệt lớn; nỗ lực tối đa để hạn chế thấp nhất số người phải di dời, thu hẹp diện tích bắt buộc giải tỏa xuống mức tối thiểu khoảng 25 nghìn người ở những khu vực xung yếu về thoát nạn và kỹ thuật; đối với những hộ dân buộc phải di dời, chính quyền sẽ bảo vệ quyền lợi chính đáng của họ bằng cách yêu cầu chủ đầu tư bồi thường thỏa đáng, sát giá thị trường, đồng thời áp dụng chính sách ưu tiên mua nhà ở xã hội hoặc bố trí quỹ nhà tái định cư; và cuối cùng, xác định đây là một vụ việc điển hình mang tính thí điểm để tạo lập tiền lệ pháp lý vững chắc cho công tác chỉnh trang, cải tạo và nâng cao năng lực quản trị đô thị hiện đại. Những nội dung trao đổi đó đã được thể chế hóa đầy đủ trong Nghị quyết chuyên đề của Hội đồng Nhân dân Thành phố Hà Nội, mở ra một bước ngoặt căn bản cho cuộc khủng hoảng kéo dài hơn một thập kỷ qua.

Nhìn nhận một cách khách quan, sai phạm của Tập đoàn Mường Thanh không phải là những vi phạm trật tự xây dựng đơn lẻ mang tính cục bộ, mà là một hệ thống vi phạm pháp luật quy mô lớn diễn ra xuyên suốt tại 12 dự án trọng điểm trên địa bàn Thủ đô. Điển hình là các tổ hợp CT6 Kiến Hưng, Khu đô thị Xa La, CT5 Tân Triều tại quận Hà Đông; Khu đô thị Đại Thanh tại huyện Thanh Trì; Khu đô thị Kim Văn - Kim Lũ, tổ hợp 12 tòa chung cư HH Linh Đàm, các khối nhà VP3, VP5, VP6 tại quận Hoàng Mai; và Khu đô thị Thanh Hà - Cienco 5. Phương thức vi phạm tại các dự án này có tính chất tương đồng: tự ý điều chỉnh tăng chiều cao công trình từ 25 đến 27 tầng theo phê duyệt ban đầu lên tới 35 đến 41 tầng; nâng hệ số sử dụng đất vượt ngưỡng cho phép nhiều lần; tự ý xây dựng không phép cả một tòa nhà cao tầng như trường hợp tháp CT6C Kiến Hưng; chuyển đổi công năng các tầng thương mại, dịch vụ, tầng kỹ thuật và áp mái thành hàng nghìn căn hộ diện tích nhỏ để bán thương mại; chiếm dụng tầng hầm và hạ tầng đỗ xe công cộng phục vụ mục đích kinh doanh riêng.

Doanh nghiệp đã thu lợi nhuận bất hợp pháp rất lớn từ việc bán các diện tích sai phép, trong khi hậu quả để lại cho cộng đồng và hạ tầng Thủ đô là vô cùng nặng nề. Mật độ cư trú bị nén chặt vượt quá khả năng dung nạp của mạng lưới giao thông, cấp thoát nước và các thiết chế công ích như trường học, trạm y tế. Nghiêm trọng hơn cả, việc tăng chiều cao và số lượng căn hộ đã phá vỡ toàn bộ giải pháp thiết kế phòng cháy chữa cháy ban đầu. Dung lượng buồng thang bộ thoát hiểm, lưu lượng quạt tăng áp hút khói và diện tích khoang đệm kỹ thuật hoàn toàn bất lực trong việc đáp ứng nhu cầu cứu nạn khi xảy ra hỏa hoạn đối với một lượng cư dân đông gấp ba lần tiêu chuẩn thiết kế. Hệ lụy xã hội trực tiếp là hàng vạn người dân lao động, công chức, viên chức tích cóp tài sản mua nhà đã bị đẩy vào tình trạng "cư trú bất hợp pháp" ngay trong căn hộ của mình, không được cấp giấy chứng nhận quyền sở hữu, sống trong nỗi bất an triền miên về an toàn sinh mạng suốt hơn mười năm qua.

Trước đây, quá trình xử lý vụ việc từng rơi vào bế tắc bởi hai khuynh hướng tiếp cận cực đoan. Khuynh hướng thứ nhất chủ trương áp dụng biện pháp cưỡng chế hành chính thuần túy, dùng máy móc phá dỡ phần công trình xây dựng vượt tầng để lập lại kỷ cương. Tuy nhiên, xét về khoa học kết cấu xây dựng, việc can thiệp cơ học vào các tầng đỉnh của một khối tháp bê tông cốt thép cao 40 tầng đã đưa vào vận hành ổn định suốt một thập kỷ là phương án thiếu tính khả thi, gây chấn động nguy hiểm đến hệ thống dầm cột chịu lực bên dưới và đe dọa trực tiếp an toàn của các tầng nhà hợp pháp. Khuynh hướng thứ hai là giải pháp thăm dò bằng việc hoàn trả tiền mua nhà theo hợp đồng hoặc hoán đổi căn hộ sang khu vực khác. Giải pháp này nhanh chóng bộc lộ sự bất cập bởi việc hoàn tiền gốc từ mười năm trước đồng nghĩa với việc tước đoạt cơ hội an cư của người dân khi giá trị bất động sản đã tăng vọt, trong khi việc di dời cơ học sang địa bàn xa xôi sẽ bẻ gãy toàn bộ mạng lưới an sinh xã hội, việc làm và học tập mà người dân đã thiết lập lâu dài.

Nghị quyết của Hội đồng Nhân dân và phương án chỉ đạo của Ủy ban Nhân dân Thành phố Hà Nội đã tháo gỡ điểm nghẽn lịch sử này bằng một tư duy quản trị khoa học và thực tế. Nội dung cốt lõi của nghị quyết xác định rõ việc phân nhóm xử lý công trình dựa trên kiểm định kỹ thuật độc lập về khả năng chịu lực của hệ kết cấu. Công trình bảo đảm an toàn chịu lực sẽ không áp dụng biện pháp tháo dỡ cơ học nhằm tránh lãng phí tài sản xã hội đã hình thành. Điểm mấu chốt là thành phố tách bạch rạch ròi giữa trách nhiệm pháp lý hình sự, tài chính của chủ đầu tư với quyền lợi dân sự của người mua nhà ngay tình. Thành phố thiết lập ranh giới bắt buộc: tiêu chuẩn an toàn phòng cháy chữa cháy là điều kiện tiên quyết không thể thương lượng. Các diện tích lấn chiếm buồng thang thoát nạn, tầng kỹ thuật, nhà hầm bắt buộc phải di dời, giải tỏa để hoàn trả công năng phòng cháy. Đối với diện tích xây dựng vi phạm nhưng bảo đảm an toàn, thành phố thực hiện truy thu nghĩa vụ tài chính đất đai bổ sung đối với chủ đầu tư và xem xét cấp giấy chứng nhận quyền sở hữu cho người dân.

Quyết định này khẳng định tính nhân văn sâu sắc trước hết ở việc trả lại sự công bằng trong nhận thức của bộ máy nhà nước đối với người mua nhà. Xã hội không thể tiếp tục đánh đồng người dân lao động là đối tượng ham rẻ hay tiếp tay cho sai phạm. Trong bối cảnh giao dịch bất động sản diễn ra công khai, có sự hiện diện của chính quyền địa phương qua nhiều thời kỳ trong việc quản lý hộ tịch, tạm trú, cấp điện nước sinh hoạt, người dân hoàn toàn là bên thứ ba ngay tình cần được pháp luật bảo vệ quyền có chỗ ở hợp pháp theo quy định của Hiến pháp. Việc thành phố kiên quyết buộc chủ đầu tư phải chi trả kinh phí bồi thường thỏa đáng theo giá thị trường cho các hộ dân thuộc diện giải tỏa thể hiện rõ tinh thần bảo vệ quyền tài sản chính đáng của người dân, ngăn chặn nguy cơ bần cùng hóa các gia đình lao động nghèo khi phải di chuyển chỗ ở.

Song hành cùng tính nhân văn là lòng dũng cảm chính trị và bản lĩnh thể chế của lãnh đạo thành phố. Việc dám đứng ra nhận trách nhiệm giải quyết di chứng sai phạm do các nhiệm kỳ trước buông lỏng quản lý để lại là một thái độ dấn thân vì lợi ích chung, từ bỏ tư duy an toàn hành chính vốn chỉ biết đẩy trách nhiệm qua lại giữa các cơ quan tố tụng và cơ quan quản lý. Quyết định này đã triệt tiêu hoàn toàn tiền lệ xấu mà doanh nghiệp tạo ra: sử dụng hàng vạn người dân làm lá chắn xã hội để vô hiệu hóa sự can thiệp của pháp luật. Thành phố đã thể hiện sự nghiêm minh khi yêu cầu cơ quan tư pháp xử lý đến cùng trách nhiệm hình sự của cá nhân vi phạm và truy thu triệt để nguồn lợi tài chính bất hợp pháp, đồng thời vận dụng linh hoạt thẩm quyền điều chỉnh quy hoạch cục bộ từ Luật Thủ đô và Nghị quyết 18 của Trung ương để xử lý dứt điểm các vướng mắc đất đai tồn đọng.

Khi nghị quyết được triển khai, lợi ích mang lại cho toàn thể cấu trúc đô thị và hơn 50 nghìn cư dân được ở lại là hết sức rõ rệt. Vấn đề lớn nhất là nguy cơ cháy nổ thường trực đe dọa sinh mạng hàng vạn con người sẽ được hóa giải về căn bản. Khi các tầng kỹ thuật, đường nội bộ và buồng thang thoát nạn được thu hồi, kết hợp với việc bổ sung cải tạo hệ thống phòng cháy chữa cháy, công trình sẽ đạt ngưỡng an toàn thực tế theo quy chuẩn kiểm định. Người dân thoát khỏi áp lực tâm lý bất an kéo dài, đồng thời chính thức được khơi thông thủ tục cấp giấy chứng nhận quyền sở hữu căn hộ. Căn nhà trở lại đúng nghĩa là một tài sản hợp pháp có thể giao dịch, thế chấp phát triển kinh tế, mang lại sự ổn định lâu dài cho đời sống gia đình và bảo đảm quyền lợi học tập đúng tuyến cho thế hệ tương lai. Đối với không gian đô thị, việc xử lý 12 dự án sẽ tái lập lại trật tự hạ tầng giao thông tĩnh, giải tỏa diện tích đỗ xe ngầm bị chiếm dụng trái phép và tạo nguồn thu tài chính bổ sung từ việc truy thu tiền sử dụng đất để đầu tư xây dựng thêm các công trình phúc lợi xã hội xung quanh các khu dân cư quá tải.

Mặc dù vậy, trọng tâm phức tạp nhất và cũng là nỗi trăn trở lớn nhất của toàn bộ kế hoạch xử lý nằm ở khoảng hơn 2 vạn người dân thuộc diện bắt buộc phải di dời. Những phản ánh trên các phương tiện truyền thông và diễn đàn xã hội thời gian qua cho thấy tâm trạng bất an tột cùng của nhóm cư dân này. Căn hộ của họ phần lớn nằm ở các tầng chuyển đổi sai công năng, tầng kỹ thuật hoặc cơi nới áp mái. Dù là diện tích sai phạm, nhưng đối với mỗi gia đình lao động, đó là toàn bộ khối tài sản tích lũy cả đời, là nơi họ đã an cư hơn một thập kỷ, nơi sinh kế hàng ngày và mạng lưới quan hệ cộng đồng đã gắn chặt.

Người dân hoàn toàn ý thức được sự cần thiết của việc bảo đảm an toàn phòng cháy chung, nhưng họ đứng trước nỗi lo sợ hiện hữu về nguy cơ mất nhà, mất sinh kế. Họ hoang mang liệu chủ đầu tư có thực sự chi trả tiền bồi thường hay lại tìm cách trì hoãn, để rồi họ phải mang bản án dân sự đi đòi nợ trong tuyệt vọng. Họ lo ngại mức bồi thường nếu không sát với giá giao dịch thực tế trên thị trường sẽ đẩy họ vào cảnh nợ nần, không thể tìm được chỗ ở mới trong bối cảnh mặt bằng giá bất động sản tại Hà Nội đã tăng gấp nhiều lần. Họ băn khoăn về tính khả thi của chính sách ưu tiên mua nhà ở xã hội, khi mà quỹ nhà ở xã hội hiện nay vốn dĩ khan hiếm và thủ tục hành chính còn nhiều rào cản. Đó là những tâm tư hoàn toàn chính đáng, chạm tới bản chất của bài toán an sinh xã hội.

Chính vì vậy, chủ trương của thành phố về việc buộc chủ đầu tư đền bù thỏa đáng sát giá thị trường và Nhà nước hỗ trợ cơ chế an cư mới phải được xem là điều kiện mang tính quyết định sự thành bại của Nghị quyết. Di dời hơn 2 vạn con người không thể là một mệnh lệnh hành chính thuần túy, mà phải là một chiến dịch bảo đảm an sinh xã hội có tổ chức chặt chẽ. Bồi thường theo giá thị trường là sự thực thi công lý đối với những tổn thất của người dân do vi phạm của doanh nghiệp và sự buông lỏng quản lý của chính quyền gây ra, và chính sách nhà ở xã hội, nhà tái định cư chính là công cụ bảo đảm quyền an cư của công dân theo quy định của pháp luật.

Để chủ trương đúng đắn và giàu tính nhân văn này đi vào cuộc sống một cách thực chất, không bị biến dạng qua các khâu trung gian thực thi, thành phố cần quyết liệt triển khai một hệ thống các giải pháp đồng bộ:

Về mặt tài chính, thành phố không thể phó mặc cho chủ đầu tư tự thỏa thuận bồi thường với người dân. Cần áp dụng biện pháp cưỡng chế tài chính, yêu cầu doanh nghiệp nộp ngay nguồn tiền bồi hoàn vào một tài khoản phong tỏa đặc biệt mở tại Kho bạc Nhà nước hoặc ngân hàng thương mại được chỉ định, đặt dưới sự kiểm soát liên ngành của Thanh tra Thành phố, Sở Tài chính và đại diện cộng đồng cư dân. Cơ chế bồi thường phải được thực hiện theo nguyên tắc tiền trao tay trước khi bàn giao mặt bằng; người dân phải nhận đủ kinh phí bồi thường và các khoản hỗ trợ di dời, tạm cư trước khi tiến hành giải tỏa căn hộ.

Về phương pháp định giá, thành phố cần thành lập hội đồng thẩm định giá độc lập có sự tham gia của các tổ chức định giá chuyên nghiệp nhằm xác định giá trị bồi thường sát với giá chuyển nhượng thực tế của căn hộ có vị trí và diện tích tương đương tại khu vực lân cận ở thời điểm hiện tại. Mức chi trả dứt khoát không căn cứ vào giá trị ghi trên hợp đồng mua bán từ mười năm trước, mà phải tính toán đầy đủ giá trị tài sản thị trường, chi phí sửa chữa nội thất và các khoản trợ cấp ổn định đời sống ban đầu.

Về chính sách nhà ở thay thế, Sở Xây dựng cần rà soát toàn bộ quỹ nhà ở xã hội và quỹ nhà tái định cư hiện có trên địa bàn các quận lân cận như Hoàng Mai, Hà Đông, Thanh Trì để bố trí chỉ tiêu riêng cho các hộ dân thuộc diện di dời. Cần ban hành cơ chế giải quyết thủ tục rút gọn, cho phép các hộ gia đình này được quyền đăng ký mua nhà ở xã hội trực tiếp mà không phải trải qua quy trình xét duyệt điểm số hay bốc thăm thông thường. Đối với các hộ gia đình có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn, thành phố cần nghiên cứu áp dụng chính sách cho thuê mua nhà ở xã hội dài hạn với mức lãi suất ưu đãi đặc biệt.

Về tổ chức thực hiện tại cơ sở, chính quyền các xã phường liên quan cần thiết lập các tổ công tác chuyên trách túc trực thường xuyên tại các tòa nhà. Cán bộ công quyền phải trực tiếp đối thoại, lắng nghe từng nguyện vọng cụ thể của từng gia đình, hỗ trợ giải quyết nhanh gọn các thủ tục hành chính liên quan đến hộ khẩu, đăng ký chuyển trường học cho trẻ em và giải quyết việc làm cho người lao động tại nơi cư trú mới. Sự minh bạch, công tâm và thái độ phục vụ của bộ máy cơ sở sẽ là yếu tố quyết định sự hợp tác tự nguyện của nhân dân.

Về lộ trình cấp giấy chứng nhận quyền sở hữu, đối với các căn hộ không thuộc diện di dời, ngay sau khi công tác cải tạo chỉnh trang, nghiệm thu an toàn phòng cháy chữa cháy hoàn tất, cơ quan quản lý đất đai phải công bố kế hoạch cấp sổ hồng theo từng đợt cụ thể. Thành phố cần tách bạch hoàn toàn nghĩa vụ nộp phạt, nộp tiền sử dụng đất bổ sung của doanh nghiệp ra khỏi quy trình cấp giấy chứng nhận cho người dân; không để quyền tài sản hợp pháp của nhân dân tiếp tục bị đem ra làm công cụ chế tài tài chính đối với doanh nghiệp vi phạm.

Đặc biệt, để bảo đảm tính răn đe triệt để và khôi phục niềm tin của xã hội, sau khi hoàn thành công tác xử lý công trình và ổn định đời sống nhân dân, Thành phố Hà Nội cần tiến hành kiểm điểm, truy cứu trách nhiệm một cách toàn diện đối với tất cả các tổ chức, cá nhân đã để xảy ra thảm trạng này. Không thể để một con voi khổng lồ chui lọt lỗ kim quản lý suốt nhiều năm trời mà trách nhiệm chỉ dừng lại ở vài cán bộ thanh tra xây dựng cấp cơ sở hay một vài vị lãnh đạo xã, phường, quận, huyện cũ bị kỷ luật, khởi tố. Cần phải nhìn thẳng vào sự thật: sai phạm mang tính hệ thống tại 12 đại dự án diễn ra công khai, kéo dài qua nhiều nhiệm kỳ không thể hình thành nếu không có sự buông lỏng quản lý, thờ ơ, thậm chí là dung dưỡng, bao che từ các cấp quản lý cao hơn thuộc các sở, ngành chuyên môn và lãnh đạo thành phố thời kỳ đó. Việc thanh tra, điều tra và xem xét trách nhiệm công vụ phải được thực hiện công tâm, không có vùng cấm, không có ngoại lệ, kể cả đối với những người đã chuyển công tác hoặc đã nghỉ hưu. Đó là mệnh lệnh của công lý, là điều kiện tiên quyết để làm trong sạch bộ máy quản lý, củng cố kỷ cương hành chính và lấy lại niềm tin trọn vẹn của nhân dân vào sự liêm chính của chính quyền Thủ đô.

Quá trình giải quyết chuỗi sai phạm tại 12 dự án Mường Thanh là một phép thử toàn diện đối với năng lực lãnh đạo, bản lĩnh chính trị và đạo đức công vụ của chính quyền Hà Nội. Chúng ta phải sòng phẳng thừa nhận rằng, trước một khối ung nhọt đô thị đã di căn suốt nhiều năm, không có bất kỳ một quyết định nào có thể đạt đến sự toàn vẹn tuyệt đối, và càng không thể có một phương án màu nhiệm nào làm hài lòng được tất cả mọi người khi mà lợi ích và sự an toàn đan cài phức tạp. Nhưng nhìn nhận một cách khách quan, công bằng và thấu đáo, giải pháp mà Hà Nội đưa ra lúc này chính là phương án tối ưu, khả thi nhất trong điều kiện thực tế hiện tại. Nó vừa giữ được ranh giới đỏ về sinh mạng con người, vừa chặn đứng nguy cơ đổ vỡ trật tự xã hội, lại vừa bảo vệ tối đa quyền lợi của đại đa số cư dân.

Thượng tôn pháp luật không đối lập với sự nhân văn; kỷ cương quản lý đô thị không thể xây dựng trên sự vô cảm đối với quyền lợi của người dân. Việc thành phố chủ động đối diện với quá khứ, bảo vệ người dân yếu thế, kiên quyết xử lý kẻ chủ mưu sai phạm và dám truy cứu trách nhiệm đến cùng bộ máy buông lỏng quản lý là minh chứng cho một phương thức quản trị đô thị hiện đại và có trách nhiệm.

Chặng đường thực thi phía trước chắc chắn sẽ còn nhiều thách thức phức tạp về pháp lý và nguồn lực. Tuy nhiên, trước một quyết sách đúng đắn và dũng cảm của chính quyền, xã hội và hàng chục vạn người dân bị tác động có đầy đủ cơ sở để tạm ứng niềm tin vào sự quyết liệt của bộ máy công quyền. Sự đồng thuận của nhân dân sẽ là điểm tựa vững chắc nhất để thành phố hoàn thành sứ mệnh lịch sử này, biến một di chứng sai phạm kéo dài thành bài học thành công về kỷ cương đô thị, sự nghiêm minh của pháp luật và lòng trắc ẩn của một chính quyền thực sự hành động vì cuộc sống bình yên của nhân dân./.