Quy hoạch hồ nước ngọt 200 triệu năm tuổi, lớn nhất Việt Nam, đẹp nhất thế giới thành khu du lịch quốc gia

Nằm trên địa bàn xã Ba Bể, tỉnh Thái Nguyên, hồ Ba Bể từ lâu được biết đến là một trong những hồ nước ngọt tự nhiên đẹp và độc đáo bậc nhất Việt Nam. Không chỉ sở hữu hệ sinh thái đa dạng cùng cảnh quan nguyên sơ hiếm có, nơi đây còn được định hướng trở thành khu du lịch quốc gia trước năm 2030 và hướng tới mục tiêu đề cử Di sản thiên nhiên thế giới trong tương lai.

Hồ Ba Bể được hình thành từ những biến động địa chất cách đây hơn 200 triệu năm, khi các dãy núi đá vôi bị sụt lún tạo nên lòng hồ rộng lớn cùng hệ thống hang động kỳ vĩ. Hồ được hợp thành từ ba hồ nhỏ gồm Pé Lèng, Pé Lù và Pé Lầm, cũng là nguồn gốc của tên gọi Ba Bể.

Nằm ở độ cao khoảng 150m so với mực nước biển, hồ có chiều dài hơn 8km, nơi rộng nhất gần 2km, diện tích mặt nước khoảng 500-650ha và độ sâu trung bình khoảng 20m. Bao quanh hồ là những cánh rừng nguyên sinh, núi đá vôi, hệ thống hang động, dòng sông Năng xanh ngắt cùng nhiều hòn đảo nhỏ, tạo nên bức tranh thiên nhiên hùng vĩ hiếm nơi nào có được.

Hồ Ba Bể còn là nơi sinh sống của hàng trăm loài cá nước ngọt cùng hệ động, thực vật phong phú, trở thành một trong những hệ sinh thái nước ngọt tiêu biểu của Việt Nam.

Đặc biệt, tại Hội nghị quốc tế về hồ nước ngọt tổ chức ở Mỹ vào tháng 3/1995, hồ Ba Bể được bình chọn là một trong 20 hồ nước ngọt tự nhiên đẹp nhất thế giới cần được bảo vệ và phát triển.

Sau khi sắp xếp đơn vị hành chính, xã Ba Bể có diện tích hơn 148km² với gần 11.800 người sinh sống tại 33 thôn. Khoảng 95% dân số là đồng bào dân tộc thiểu số như Tày, Dao, Mông, Nùng..., tạo nên không gian văn hóa đặc sắc gắn với đời sống cộng đồng bản địa.

Người dân quanh hồ vẫn gìn giữ nhiều giá trị truyền thống như nhà sàn, trang phục dân tộc, hát Then, đàn Tính cùng các lễ hội dân gian lâu đời. Những nét văn hóa này kết hợp với cảnh quan thiên nhiên đã tạo nên sức hút riêng cho du lịch Ba Bể, đặc biệt là loại hình du lịch cộng đồng và trải nghiệm.

Ngoài mặt hồ rộng lớn, khu vực còn sở hữu rừng nguyên sinh trên núi đá vôi, hệ thống hang động, thác nước, sông Năng cùng nhiều điểm tham quan nổi tiếng như đền An Mã, động Puông, thác Đầu Đẳng, Ao Tiên..., rất thuận lợi để phát triển các sản phẩm du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, khám phá thiên nhiên và du lịch tâm linh.

Theo UBND xã Ba Bể, những năm gần đây địa phương đã tập trung triển khai nhiều giải pháp phát triển du lịch gắn với bảo tồn văn hóa và bảo vệ môi trường sinh thái.

Hoạt động quảng bá hình ảnh hồ Ba Bể được đẩy mạnh; hệ thống nhà hàng, cơ sở lưu trú, homestay từng bước được đầu tư nâng cấp; các sản phẩm du lịch tiếp tục được đa dạng hóa. Đồng thời, địa phương cũng triển khai Đề án số 17 của Tỉnh ủy Thái Nguyên về phát triển du lịch giai đoạn 2026-2030, làm cơ sở điều chỉnh quy hoạch và xây dựng các dự án trong thời gian tới.

Nhờ đó, trong hai năm gần đây, Ba Bể đón khoảng 85.000 lượt khách mỗi năm. Doanh thu từ phí tham quan đạt trên 3,5 tỷ đồng, góp phần tạo việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân và thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương.

Tuy nhiên, quá trình phát triển vẫn đối mặt với nhiều khó khăn. Hạ tầng giao thông ở một số khu vực chưa đáp ứng nhu cầu, tỷ lệ hộ nghèo còn cao, đời sống người dân vẫn gặp nhiều khó khăn. Bên cạnh đó, việc nhiều hộ dân chuyển từ nhà sàn truyền thống sang nhà xây kiên cố đang làm mai một dần không gian văn hóa đặc trưng của khu du lịch.

Để khai thác hiệu quả những tiềm năng sẵn có, tháng 7/2025, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 1407/QĐ-TTg phê duyệt Quy hoạch bảo tồn, tu bổ và phục hồi Di tích quốc gia đặc biệt danh lam thắng cảnh hồ Ba Bể đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050.

Theo quy hoạch, phạm vi nghiên cứu rộng hơn 10.184ha, trong đó vùng lõi bảo vệ nghiêm ngặt có diện tích trên 10.000ha, bao gồm hồ Ba Bể cùng các danh thắng như sông Năng, động Puông, thác Đầu Đẳng và Ao Tiên. Khu vực vùng đệm sẽ được định hướng khai thác hợp lý để phát triển du lịch sinh thái và sinh kế cộng đồng trên cơ sở bảo tồn toàn vẹn cảnh quan, địa chất, đa dạng sinh học và các giá trị văn hóa.

Không gian quy hoạch được chia thành 19 khu chức năng gồm khu bảo tồn, khu du lịch cộng đồng, khu nghiên cứu - giáo dục, khu dịch vụ - hành chính và nhiều phân khu chuyên biệt khác nhằm nâng cao hiệu quả quản lý cũng như thu hút đầu tư.

Theo định hướng của Chính phủ, hồ Ba Bể sẽ được phát triển trở thành khu du lịch quốc gia trước năm 2030, đồng thời từng bước hoàn thiện các điều kiện để đề cử UNESCO công nhận là Di sản thiên nhiên thế giới.

Song song với việc đầu tư hạ tầng và phát triển du lịch, địa phương cũng xác định bảo tồn hệ sinh thái, cảnh quan tự nhiên và gìn giữ bản sắc văn hóa của cộng đồng các dân tộc là yêu cầu xuyên suốt. Công tác đào tạo nguồn nhân lực du lịch, cải cách hành chính, thu hút doanh nghiệp đầu tư, phát triển các tuyến du lịch liên vùng và nâng cao vai trò chủ thể của người dân trong bảo tồn di sản sẽ tiếp tục được đẩy mạnh, hướng tới phát triển Ba Bể theo mô hình du lịch xanh, bền vững và giàu bản sắc.