Quy hoạch kiến tạo cấu trúc phát triển, nâng tầm động lực tăng trưởng kinh tế địa phương

Mục tiêu phấn đấu tăng trưởng kinh tế hai con số gắn với giữ vững ổn định kinh tế vĩ mô đã được Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng và Hội nghị Trung ương 2, khóa XIV xác định là nhiệm vụ chính trị trọng tâm trong giai đoạn 2026 - 2030, khẳng định quyết tâm và khát vọng phát triển của đất nước trong giai đoạn mới.

Những kết quả đạt được trong 9 tháng đầu năm 2026 cho thấy nền kinh tế đang duy trì đà tăng trưởng tích cực. GDP quý III tăng 9,95%, đưa mức tăng trưởng 9 tháng lên 9,01%, cao hơn 1,2 điểm phần trăm so với cùng kỳ năm 2025 và là mức cao nhất kể từ năm 2011. Đây là những thành quả đáng ghi nhận, thể hiện nỗ lực và sức chống chịu của nền kinh tế trước những biến động từ bên ngoài, đồng thời tạo tiền đề quan trọng để tạo chuyển biến mạnh mẽ, tăng tốc, bứt phá, phát triển nhanh, bền vững, thực hiện thắng lợi các nhiệm vụ, giải pháp, mục tiêu Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng.

Dù vậy, chặng đường phía trước vẫn còn không ít thách thức. Theo kịch bản điều hành, với mức tăng trưởng 9,01% trong 9 tháng, để hoàn thành mục tiêu tăng trưởng GDP ít nhất 10% trong cả năm 2026, GDP quý IV cần tăng khoảng 12,5%, tức cao hơn khoảng 4,1 điểm phần trăm so với cùng kỳ năm trước. Về phía các địa phương, theo tính toán, trong những tháng cuối năm, có tới 9 địa phương cần đạt mức tăng trưởng trên 15% mới có thể đóng góp tương xứng vào mục tiêu tăng trưởng chung của cả nước.

Sức ép về tiến độ tăng trưởng đặt các địa phương trước yêu cầu đổi mới cách tiếp cận trong khai thác tiềm năng và tổ chức phát triển. Không chỉ ở việc nhận diện, phát huy những lợi thế sẵn có, mỗi địa phương cần tính toán lại không gian phát triển để các nguồn lực được kết nối, bổ trợ và cộng hưởng hiệu quả. Đặt trong bối cảnh đó, quy hoạch cần được nhìn nhận với vai trò rộng hơn, là nền tảng kiến tạo cấu trúc phát triển và tổ chức các nguồn lực theo hướng hiệu quả. Một quy hoạch có tầm nhìn cần đi trước một bước trong việc định hình các không gian động lực, mở ra dư địa phát triển mới, tạo điều kiện để lợi thế của từng địa phương được phát huy và chuyển hóa thành giá trị kinh tế, đóng góp thiết thực cho mục tiêu tăng trưởng. 

Vậy quy hoạch cần được nhìn nhận và phát huy vai trò như thế nào trong việc hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng hai con số? Đâu là những yêu cầu đặt ra đối với tư duy quy hoạch, tổ chức không gian phát triển và liên kết vùng để các địa phương vừa khai mở được dư địa tăng trưởng mới, vừa bảo đảm chất lượng và tính bền vững của quá trình phát triển?

Để làm rõ những vấn đề này, Tạp chí điện tử Bất động sản Việt Nam (Reatimes) đã có cuộc trao đổi với PGS. TS. KTS. Đỗ Tú Lan, Ủy viên BCH Hội Quy hoạch Phát triển đô thị Việt Nam, nguyên Phó Cục trưởng Cục Phát triển đô thị (Bộ Xây dựng).

❃ ❃ ❃

- Thưa PGS. TS. KTS Đỗ Tú Lan, là người có nhiều năm nghiên cứu, gắn bó với lĩnh vực quy hoạch và có những góc nhìn sâu sắc về tổ chức không gian phát triển, bà đánh giá như thế nào về đóng góp của quy hoạch đối với tăng trưởng kinh tế của một địa phương, đặc biệt trong bối cảnh các địa phương đang hướng tới mục tiêu tăng trưởng hai con số trong năm 2026?

PGS. TS. KTS Đỗ Tú Lan: Trên thực tế, hiệu quả tăng trưởng kinh tế của một địa phương không chỉ phụ thuộc vào quy mô nguồn lực sẵn có, mà còn được quyết định bởi cách thức các nguồn lực đó được tổ chức, phân bổ và khai thác trong một không gian phát triển thống nhất. Có thể hình dung, một địa phương dù sở hữu nhiều lợi thế về vị trí địa lý, tài nguyên thiên nhiên, nguồn nhân lực hay kết nối giao thông, nhưng nếu thiếu một cấu trúc quy hoạch hợp lý thì những lợi thế ấy vẫn có thể tồn tại riêng lẻ, thiếu sự kết nối, thậm chí không phát huy được giá trị hoặc triệt tiêu lẫn nhau. Ngược lại, một quy hoạch khoa học sẽ tạo lập sự liên kết giữa các nguồn lực, phân định và tổ chức các không gian chức năng phù hợp, đồng thời kết nối hài hòa giữa đô thị, công nghiệp, dịch vụ, du lịch với hệ thống hạ tầng. Nhờ đó, mỗi khu vực vừa phát huy được lợi thế và chức năng riêng, vừa tạo ra sự bổ trợ cho các khu vực khác, từng bước hình thành một cấu trúc kinh tế có tính liên kết, đồng bộ và khả năng lan tỏa cao.

Ở tầm nhìn dài hạn, đóng góp sâu hơn của quy hoạch nằm ở khả năng mở rộng năng lực phát triển của nền kinh tế. Quy hoạch không chỉ giúp địa phương khai thác hiệu quả những lợi thế sẵn có, mà còn tạo điều kiện hình thành những lợi thế mới thông qua tổ chức lại không gian, phát triển các hành lang kinh tế, cực tăng trưởng và mạng lưới liên kết. Điều này cho phép địa phương chuyển từ mô hình phát triển dựa trên những dự án riêng lẻ sang một cấu trúc kinh tế có tính hệ thống, trong đó các ngành, lĩnh vực và khu vực cùng kết nối, bổ trợ và tạo ra giá trị gia tăng cho nhau. 

Quy hoạch có thể không trực tiếp tạo ra những con số tăng trưởng, song lại là yếu tố ảnh hưởng sâu sắc đến khả năng tạo lập, mở rộng và duy trì động lực tăng trưởng của một địa phương. Đặc biệt, khi hướng tới mục tiêu tăng trưởng hai con số, địa phương không thể chỉ dựa vào việc gia tăng đầu tư hay mở rộng quy mô khai thác, mà cần có một nền tảng không gian đủ hợp lý để tổ chức các hoạt động kinh tế, khai thác tiềm năng và tạo dư địa phát triển trong dài hạn.

- Như vậy, có thể hiểu rằng, nếu nguồn lực là điều kiện cần cho phát triển thì quy hoạch chính là công cụ tổ chức, kết nối và chuyển hóa những nguồn lực đó thành năng lực phát triển và sức cạnh tranh thực chất của địa phương. Vậy, quá trình chuyển hóa này được thể hiện như thế nào trong việc định hình quy mô, cơ cấu và mô hình tăng trưởng kinh tế? Thông qua tổ chức không gian phát triển, quy hoạch tác động ra sao đến quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế và hình thành những ngành, lĩnh vực mới có khả năng trở thành động lực tăng trưởng của địa phương, thưa chuyên gia?

PGS. TS. KTS Đỗ Tú Lan: Có thể nói, quy hoạch là một trong những công cụ quan trọng định hình cấu trúc và mô hình tăng trưởng kinh tế của một địa phương, khi không chỉ quyết định cách thức tổ chức các hoạt động kinh tế trên không gian hiện hữu, mà còn mở ra những không gian phát triển mới, tạo điều kiện để các ngành, lĩnh vực có lợi thế được hình thành, mở rộng và từng bước trở thành động lực tăng trưởng.

Cần nhìn nhận rằng tổ chức không gian phát triển và cơ cấu kinh tế có mối quan hệ tác động qua lại rất chặt chẽ. Cách thức một địa phương bố trí, phân bổ không gian cho các hoạt động kinh tế sẽ ảnh hưởng đến khả năng hình thành và phát triển các ngành, lĩnh vực. Chẳng hạn, nếu không gian phát triển chủ yếu tập trung vào khai thác tài nguyên thô thì nền kinh tế thường có xu hướng phụ thuộc lớn vào hoạt động khai thác và xuất khẩu nguyên liệu. Ngược lại, nếu quy hoạch dành quỹ đất và xác lập không gian phù hợp cho công nghiệp chế biến, chế tạo, thương mại, dịch vụ và các hoạt động kinh tế có hàm lượng công nghệ cao, địa phương sẽ có thêm điều kiện để chuyển dịch sang cơ cấu kinh tế đa dạng hơn, gia tăng tỷ trọng các ngành tạo ra giá trị gia tăng cao.

Có thể thấy rõ điều này qua cách nhìn nhận và khai thác các lợi thế của địa phương. Tài nguyên khoáng sản không nhất thiết chỉ được khai thác và xuất khẩu dưới dạng nguyên liệu thô, mà có thể trở thành đầu vào cho các ngành công nghiệp chế biến, sản xuất vật liệu và những chuỗi giá trị liên quan. Tương tự, lợi thế về biển không chỉ giới hạn ở khai thác thủy sản hay phát triển du lịch, mà còn có thể mở rộng sang kinh tế cảng biển, công nghiệp ven biển, dịch vụ hàng hải và logistics. Như vậy, thông qua tổ chức không gian, quy hoạch có thể tạo điều kiện để một lợi thế tự nhiên được khai thác ở nhiều cấp độ khác nhau, từ khai thác tài nguyên đơn thuần đến phát triển các hoạt động sản xuất, dịch vụ có giá trị gia tăng cao hơn.

Một khía cạnh quan trọng khác là quy hoạch có khả năng định hình các cực tăng trưởng và sự phân công chức năng kinh tế giữa các khu vực. Khi mỗi khu vực được xác định rõ vai trò trong tổng thể phát triển, địa phương có thể hình thành những không gian chuyên môn hóa, tạo điều kiện để các ngành kinh tế phát triển theo chiều sâu. Chẳng hạn, một khu vực tập trung phát triển công nghiệp chế biến, khu vực khác phát triển dịch vụ, thương mại hoặc du lịch. Sự phân công này không chỉ giúp khai thác tốt hơn lợi thế của từng khu vực mà còn mở ra khả năng hình thành các mối liên kết kinh tế, tạo giá trị bổ sung cho nhau.

Ở góc độ mô hình tăng trưởng, những chuyển biến này còn là sự thay đổi về phương thức tạo ra giá trị và động lực tăng trưởng của địa phương. Thay vì chủ yếu dựa vào khai thác tài nguyên, mở rộng diện tích sản xuất, sử dụng ngày càng nhiều đất đai và lao động, địa phương có thể từng bước chuyển sang khai thác giá trị gia tăng từ công nghệ, công nghiệp chế biến, dịch vụ chất lượng cao và đổi mới sáng tạo. Đây chính là quá trình chuyển dịch từ tăng trưởng dựa nhiều vào mở rộng đầu vào sang tăng trưởng dựa nhiều hơn vào năng suất, hiệu quả và chất lượng phát triển.

Vì vậy, quy hoạch không chỉ định hình địa phương sẽ phát triển những ngành kinh tế nào, ở đâu, với quy mô ra sao, mà còn ảnh hưởng đến phương thức tổ chức và tạo ra giá trị của nền kinh tế. Đây là cơ sở quan trọng để địa phương từng bước chuyển dịch sang cơ cấu kinh tế hợp lý hơn, giảm phụ thuộc vào những động lực tăng trưởng truyền thống và hình thành những động lực phát triển mới.

- Như chuyên gia vừa phân tích, quy hoạch không chỉ tạo điều kiện hình thành những ngành, lĩnh vực mới mà còn định hình cách thức các ngành, lĩnh vực kết nối và tạo ra giá trị trong nền kinh tế địa phương. Ở góc độ thu hút nguồn lực, một cấu trúc không gian phát triển hợp lý có vai trò như thế nào trong việc tạo lập môi trường đầu tư hấp dẫn, thu hút dòng vốn, công nghệ và nguồn nhân lực chất lượng cao? Qua đó, những nguồn lực này được kết nối và chuyển hóa ra sao thành các động lực tăng trưởng mới cho địa phương, thưa bà?

PGS. TS. KTS Đỗ Tú Lan: Một cấu trúc không gian phát triển hợp lý có vai trò rất quan trọng trong việc tạo lập môi trường thuận lợi để thu hút và phát huy hiệu quả các nguồn lực đầu tư. Bởi nhà đầu tư không chỉ quan tâm đến tiềm năng, quy mô thị trường hay chính sách ưu đãi, mà còn xem xét tính rõ ràng về chức năng sử dụng đất, mức độ sẵn sàng của hạ tầng, khả năng tiếp cận nguyên liệu, lao động và thị trường tiêu thụ. Đây đều là những yếu tố có mối quan hệ chặt chẽ với công tác quy hoạch.

Một quy hoạch xác định rõ định hướng phát triển, chức năng từng khu vực và lộ trình đầu tư hạ tầng sẽ giúp nhà đầu tư có cơ sở đánh giá triển vọng, dự báo những điều kiện phát triển trong tương lai và tính toán hiệu quả dự án. Khi những thông tin này đủ rõ ràng, ổn định và có tính khả thi, doanh nghiệp sẽ giảm bớt sự bất định trong quá trình ra quyết định, chủ động hơn trong xây dựng kế hoạch sản xuất, kinh doanh và đầu tư dài hạn. Đây cũng là điều kiện để địa phương thu hút những dự án có quy mô lớn hơn, hàm lượng công nghệ cao hơn, thay vì chỉ tập trung vào các hoạt động khai thác lợi thế sẵn có hoặc sử dụng nhiều lao động giản đơn.

Không chỉ tác động đến dòng vốn và công nghệ, cấu trúc không gian phát triển còn ảnh hưởng đến khả năng thu hút và giữ chân nguồn nhân lực chất lượng cao. Việc hình thành các trung tâm công nghiệp, dịch vụ, nghiên cứu và đổi mới sáng tạo gắn với hệ thống đô thị, nhà ở, giáo dục, y tế và các tiện ích xã hội sẽ tạo ra môi trường làm việc, sinh sống thuận lợi cho đội ngũ chuyên gia và lao động có trình độ. Đây là yếu tố quan trọng bởi nguồn nhân lực chất lượng cao thường lựa chọn không chỉ nơi có việc làm mà còn cả môi trường sống và cơ hội phát triển nghề nghiệp lâu dài.

Khi vốn đầu tư, công nghệ và nhân lực cùng được thu hút vào một không gian phát triển phù hợp, chúng sẽ không tồn tại như những nguồn lực riêng lẻ mà có khả năng bổ trợ, cộng hưởng lẫn nhau. Vốn tạo điều kiện mở rộng năng lực sản xuất, công nghệ góp phần nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm, còn nguồn nhân lực chất lượng cao thúc đẩy đổi mới sáng tạo, tiếp nhận và làm chủ công nghệ. Sự kết hợp đó có thể tạo ra các ngành nghề mới, nâng cấp những ngành kinh tế hiện hữu và hình thành các chuỗi giá trị có hàm lượng tri thức, giá trị gia tăng cao hơn. Đây là cơ sở để địa phương từng bước chuyển từ mô hình tăng trưởng dựa chủ yếu vào khai thác tài nguyên và mở rộng đầu tư sang mô hình dựa nhiều hơn vào công nghệ, năng suất, chất lượng nguồn nhân lực và đổi mới sáng tạo.

- Tuy nhiên, thu hút được nhiều nguồn lực mới chỉ là một điều kiện của tăng trưởng. Vấn đề quan trọng hơn là làm thế nào để các nguồn lực được phân bổ và sử dụng hiệu quả, tạo ra giá trị gia tăng cao hơn. Theo bà, quy hoạch có vai trò như thế nào trong việc giải quyết bài toán này, đặc biệt trong bối cảnh các địa phương hướng tới mục tiêu tăng trưởng hai con số?

PGS. TS. KTS Đỗ Tú Lan: Đây là một trong những vai trò rất quan trọng của quy hoạch, đặc biệt trong bối cảnh các địa phương đang đặt mục tiêu tăng trưởng cao. Thực tế cho thấy, không phải cứ huy động được nhiều vốn, có thêm nhiều dự án hay mở rộng diện tích đất đưa vào khai thác là có thể tạo ra tăng trưởng tương xứng. Vấn đề cốt lõi là các nguồn lực ấy có được phân bổ đúng chỗ, sử dụng đúng mục đích và tạo ra giá trị kinh tế tương xứng hay không. Nếu thiếu một cấu trúc quy hoạch hợp lý, nguồn lực dù lớn vẫn có thể bị phân tán vào những dự án thiếu tính toán tổng thể, dẫn đến đầu tư chồng chéo, hạ tầng không phát huy hết công suất và hiệu quả kinh tế thấp.

Quy hoạch trước hết giúp xác lập thứ tự ưu tiên trong phân bổ nguồn lực, xác định khu vực nào có tiềm năng phát triển, ngành kinh tế nào cần được tập trung đầu tư và công trình hạ tầng nào có vai trò nền tảng. Trên cơ sở đó, nguồn vốn đầu tư, đặc biệt là vốn đầu tư công, có thể được tập trung vào những công trình và dự án có khả năng tạo hiệu ứng lan tỏa thay vì phân bổ dàn trải cho nhiều công trình riêng lẻ. Chẳng hạn, một tuyến giao thông kết nối các khu công nghiệp, cảng biển, đô thị và trung tâm dịch vụ thường có giá trị kinh tế lớn hơn nhiều so với những công trình chỉ phục vụ một khu vực biệt lập. Bởi hiệu quả của hạ tầng không chỉ được đo bằng quy mô vốn đầu tư hay bản thân công trình, mà còn ở số lượng hoạt động kinh tế được hưởng lợi và giá trị phát triển mà công trình đó tạo ra.

Đối với đất đai, quy hoạch có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả khai thác và sử dụng. Đất đai là nguồn lực hữu hạn, vì vậy không thể chỉ nhìn nhận giá trị của đất thông qua diện tích được đưa vào sử dụng hay giá trị giao dịch tại một thời điểm. Quan trọng hơn là phải xem xét vị trí đó được tổ chức với chức năng gì, phục vụ hoạt động kinh tế nào và có khả năng tạo ra giá trị kinh tế ra sao. Khi đất đai được bố trí phù hợp với các chức năng công nghiệp, thương mại, dịch vụ, đô thị và hạ tầng, giá trị khai thác không chỉ nằm trong từng khu đất riêng lẻ mà còn được gia tăng nhờ hoạt động kinh tế và sự phát triển của toàn bộ khu vực. Ngược lại, nếu bố trí chức năng thiếu hợp lý, để xảy ra tình trạng chồng lấn, chia cắt hoặc sử dụng đất không phù hợp với định hướng phát triển, thì ngay cả những vị trí có lợi thế cũng khó phát huy hết giá trị.

Một điểm nữa là quy hoạch tạo điều kiện để các công trình hạ tầng được sử dụng chung và khai thác với công suất cao hơn. Thay vì mỗi dự án phát triển một hệ thống hạ tầng riêng, quy hoạch tổng thể cho phép tổ chức các tuyến giao thông, hệ thống cấp thoát nước, năng lượng, xử lý chất thải và các công trình dịch vụ theo hướng liên thông, phục vụ nhiều khu vực và nhiều hoạt động kinh tế. Điều này không chỉ giảm chi phí đầu tư ban đầu mà còn tiết kiệm chi phí vận hành, bảo trì, hạn chế lãng phí tài nguyên và nâng cao hiệu quả sử dụng vốn trong dài hạn.

Tôi cho rằng, cần nhìn nhận hiệu quả của quy hoạch không chỉ ở việc tạo ra bao nhiêu dự án hay khai thác được bao nhiêu diện tích đất, mà ở giá trị phát triển được tạo ra trên mỗi đơn vị nguồn lực. Một quỹ đất có thể tạo ra giá trị rất khác nhau tùy thuộc vào chức năng và phương thức khai thác; một công trình hạ tầng có thể phát huy hiệu quả ở nhiều cấp độ tùy thuộc vào công suất sử dụng và phạm vi phục vụ; một đồng vốn đầu tư công cũng có thể tạo ra sức lan tỏa rất lớn nếu được đặt đúng vị trí trong tổng thể phát triển.

- Kết thúc 9 tháng đầu năm 2026, trong nhóm 12 địa phương có mức tăng trưởng trên 10%, trong đó, Quảng Ninh ghi dấu ấn với mức tăng trưởng GRDP đạt 12,54%, dẫn đầu cả nước. Để đạt được mức tăng trưởng này, địa phương xác định quy hoạch phải đi trước một bước nhằm tạo không gian phát triển và thu hút các nguồn lực đầu tư. Theo đó, tỉnh đã hoàn thành phê duyệt điều chỉnh quy hoạch thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050; đồng thời triển khai các quy hoạch đô thị, khu kinh tế, khu công nghiệp và nhiều đề án phát triển chiến lược. Từ góc độ chuyên môn, bà đánh giá như thế nào về tư duy quy hoạch này và vai trò của nó trong việc tạo lập nền tảng tăng trưởng cho Quảng Ninh?

PGS. TS. KTS Đỗ Tú Lan: Tôi cho rằng, việc xác định quy hoạch phải đi trước một bước là một tư duy rất có tầm nhìn của Quảng Ninh. Bởi quy hoạch không chỉ giải quyết yêu cầu phát triển trước mắt mà còn tạo lập nền tảng, mở ra những không gian và định hình các động lực tăng trưởng trong dài hạn. Một địa phương muốn phát triển nhanh và bền vững trước hết phải xác định được mình sẽ phát triển theo cấu trúc nào, khai thác những lợi thế gì và tổ chức các nguồn lực ra sao để tạo ra giá trị lớn nhất.

Nhìn từ trường hợp Quảng Ninh, có thể thấy yêu cầu đặt ra đối với công tác quy hoạch không hề đơn giản. Đây là địa bàn có địa hình phức tạp, bị chia cắt bởi núi, biển và các khu vực địa lý khác nhau. Mỗi khu vực lại có những điều kiện tự nhiên, lợi thế và tiềm năng phát triển riêng. Nếu chỉ khai thác từng lợi thế một cách riêng lẻ, địa phương sẽ khó hình thành được một nền kinh tế có quy mô và tính liên kết đủ lớn. Vì vậy, việc tổ chức lại không gian, kết nối các khu vực và xác lập định hướng phát triển dài hạn có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Một điểm đáng chú ý là Quảng Ninh không chỉ tập trung giải quyết nhu cầu phát triển hiện tại mà còn chủ động chuẩn bị các điều kiện cho những giai đoạn tiếp theo. Việc xây dựng và điều chỉnh các quy hoạch chiến lược giúp địa phương xác định rõ những không gian cần ưu tiên phát triển, định hướng sử dụng các nguồn lực và dự liệu nhu cầu về hạ tầng trong tương lai. Điều này đặc biệt quan trọng bởi quá trình phát triển kinh tế luôn vận động, các động lực tăng trưởng có thể thay đổi và những lợi thế mới có thể xuất hiện.

Tôi cho rằng, giá trị của tư duy quy hoạch đi trước một bước nằm ở khả năng tạo ra sự chủ động đó. Thay vì chờ nhu cầu đầu tư xuất hiện rồi mới tìm cách bố trí không gian, địa phương có thể chuẩn bị trước các định hướng và điều kiện phát triển, tạo cơ sở để tiếp nhận những cơ hội mới. Quy hoạch vì thế không chỉ phục vụ mục tiêu tăng trưởng ở một thời điểm, mà còn góp phần mở rộng dư địa và duy trì động lực phát triển trong dài hạn.

- Một trong những biểu hiện rõ nét của tư duy quy hoạch đi trước là cách Quảng Ninh tổ chức không gian phát triển theo hướng hình thành các cực tăng trưởng và hành lang kinh tế có tính liên kết. Thay vì phát triển các khu vực một cách riêng lẻ, địa phương hướng tới cấu trúc không gian đa cực, với những trung tâm và khu vực có chức năng khác nhau, từ Vân Đồn, Móng Cái đến các đô thị công nghiệp, dịch vụ và du lịch. Bà đánh giá như thế nào về cách tiếp cận này trong việc khai thác lợi thế đặc thù của từng khu vực, đồng thời tạo ra sự phân công chức năng và bổ trợ lẫn nhau giữa các không gian kinh tế?

PGS. TS. KTS Đỗ Tú Lan: Tôi đánh giá đây là một trong những điểm đáng chú ý trong tư duy quy hoạch của Quảng Ninh. Điều quan trọng là địa phương không nhìn nhận các khu vực phát triển như những không gian độc lập, mà đặt chúng trong một cấu trúc tổng thể, có sự phân công chức năng và liên kết, hỗ trợ lẫn nhau. Đây là cách tiếp cận phù hợp với đặc điểm của một địa phương có địa hình phức tạp, nhiều khu vực có điều kiện tự nhiên và tiềm năng kinh tế khác nhau như Quảng Ninh.

Thực tế, Quảng Ninh có một chuỗi đô thị với quy mô và đặc trưng phát triển khá rõ nét. Mỗi khu vực có một thế mạnh riêng. Móng Cái có lợi thế về kinh tế biên giới và kinh tế biển; Vân Đồn có những điều kiện đặc thù về vị trí, hạ tầng hàng không, cảng biển và khả năng phát triển các dịch vụ hiện đại; Cẩm Phả có những lợi thế riêng về công nghiệp và khai thác tài nguyên; trong khi Hạ Long giữ vai trò trung tâm tổng hợp, nổi bật với kinh tế du lịch gắn với không gian Di sản thiên nhiên thế giới Vịnh Hạ Long. Việc nhận diện những đặc trưng đó để xác định chức năng và hướng ưu tiên phát triển cho từng khu vực là cơ sở quan trọng để khai thác hiệu quả tiềm năng của toàn tỉnh.

Tuy nhiên, giá trị lớn hơn không chỉ nằm ở việc mỗi khu vực phát huy được lợi thế riêng, mà còn ở khả năng bổ trợ cho nhau. Chẳng hạn, các khu vực phát triển công nghiệp, cảng biển và logistics có thể hỗ trợ hoạt động thương mại, sản xuất; các đô thị và trung tâm dịch vụ lại tạo ra thị trường, cung ứng lao động và các điều kiện cần thiết cho những hoạt động kinh tế khác. Khi được tổ chức trong một mạng lưới liên kết, mỗi khu vực không chỉ tạo ra giá trị cho riêng mình mà còn góp phần mở rộng cơ hội phát triển cho những khu vực còn lại.

Ở góc độ kinh tế, sự phân công và liên kết chức năng này có thể tạo ra những tác động cộng hưởng đáng kể. Các cực tăng trưởng khi được kết nối sẽ mở rộng phạm vi thị trường, tạo điều kiện hình thành các chuỗi cung ứng, chuỗi dịch vụ và gia tăng khả năng lưu chuyển hàng hóa, lao động, vốn đầu tư giữa các khu vực. Nhờ đó, quy mô hoạt động kinh tế không còn bị giới hạn trong từng địa bàn riêng lẻ mà có thể mở rộng trên toàn bộ không gian phát triển của tỉnh.

Tôi cho rằng, đây chính là ý nghĩa quan trọng của mô hình không gian đa cực: không phải tạo ra nhiều trung tâm phát triển một cách cơ học, mà là hình thành một cấu trúc trong đó mỗi cực có vai trò riêng, có khả năng hỗ trợ và cùng thúc đẩy các cực khác. Khi đó, tăng trưởng của từng khu vực có thể trở thành động lực bổ sung cho tăng trưởng chung của toàn tỉnh.

- Trên thực tế, một tầm nhìn quy hoạch dù có tính chiến lược đến đâu cũng cần được cụ thể hóa thành những định hướng sử dụng đất, tổ chức hạ tầng và chức năng phát triển ở từng khu vực thì mới có thể đi vào thực tiễn. Ở khía cạnh này, Quảng Ninh hiện đang đẩy nhanh việc cụ thể hóa quy hoạch chung thành các quy hoạch phân khu, quy hoạch chi tiết, đồng thời điều chỉnh quy hoạch tại các khu kinh tế, đô thị trọng điểm nhằm mở rộng dư địa phát triển và thu hút đầu tư. Theo chuyên gia, quá trình này có ý nghĩa như thế nào trong việc chuyển hóa định hướng quy hoạch thành các không gian có khả năng tiếp nhận và triển khai dự án? Đặc biệt, tính đồng bộ, minh bạch và khả năng dự báo của hệ thống quy hoạch tác động ra sao đến niềm tin của nhà đầu tư và chất lượng dòng vốn đầu tư vào Quảng Ninh?

PGS. TS. KTS Đỗ Tú Lan: Đây là một bước đi rất cần thiết và thể hiện sự chủ động của Quảng Ninh trong việc đưa các định hướng phát triển từ quy hoạch tổng thể vào thực tiễn. Bởi một quy hoạch dù có tầm nhìn tốt đến đâu cũng chỉ thực sự phát huy giá trị khi được cụ thể hóa thành những định hướng sử dụng đất, tổ chức không gian, hạ tầng và chức năng phát triển có thể triển khai trên thực tế.

Có thể hình dung quy hoạch tỉnh là khung định hướng tổng thể, xác định cấu trúc phát triển, các cực tăng trưởng và những hành lang kinh tế chủ yếu. Trên cơ sở đó, quy hoạch chung, quy hoạch phân khu và quy hoạch chi tiết sẽ cụ thể hóa các định hướng này ở từng khu vực, làm rõ chức năng sử dụng đất, tổ chức không gian, hệ thống hạ tầng và mối liên hệ giữa các khu vực. Việc Quảng Ninh đẩy nhanh quá trình cụ thể hóa các quy hoạch vì thế có ý nghĩa quan trọng trong việc chuyển những định hướng chiến lược thành cơ sở tổ chức và triển khai các hoạt động phát triển.

Khi một khu vực được xác định rõ chức năng, có định hướng tổ chức hạ tầng và khả năng kết nối với các khu vực xung quanh, địa phương sẽ có cơ sở để chuẩn bị quỹ đất, xác định các dự án phù hợp và xây dựng lộ trình đầu tư. Đây cũng là cách để quy hoạch thực sự đi trước, tạo điều kiện đón nhận các nguồn lực đầu tư thay vì chỉ điều chỉnh không gian sau khi nhu cầu phát triển đã xuất hiện. Tuy nhiên, để các định hướng này chuyển thành dự án cụ thể, vẫn cần sự đồng bộ với công tác chuẩn bị đất đai, giải phóng mặt bằng, đầu tư hạ tầng và hoàn thiện các thủ tục pháp lý liên quan.

Ở góc độ thu hút đầu tư, tính minh bạch và khả năng dự báo của quy hoạch có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Nhà đầu tư không chỉ quan tâm đến tiềm năng thị trường hay chính sách ưu đãi, mà còn cần biết khu vực dự kiến đầu tư có chức năng gì, hệ thống hạ tầng được tổ chức ra sao, khả năng kết nối như thế nào và định hướng phát triển trong dài hạn có ổn định hay không. Khi những thông tin này được thể hiện nhất quán trong hệ thống quy hoạch, nhà đầu tư sẽ có cơ sở để đánh giá cơ hội, tính toán chi phí, dự báo khả năng khai thác và xây dựng kế hoạch đầu tư dài hạn. Điều đó góp phần giảm thiểu những rủi ro do thiếu thông tin hoặc thiếu nhất quán trong quá trình triển khai dự án, qua đó củng cố niềm tin và nâng cao khả năng huy động nguồn lực xã hội.

Một điểm nữa cần nhấn mạnh là quy hoạch không chỉ nhằm thu hút nhiều vốn đầu tư hơn, mà còn phải hướng đến thu hút đúng nguồn lực, đúng lĩnh vực và phù hợp với định hướng phát triển dài hạn. Khi địa phương xác định rõ những không gian ưu tiên, những ngành kinh tế có tiềm năng và yêu cầu phát triển đối với từng khu vực, việc thu hút đầu tư sẽ có tính chọn lọc hơn. Nguồn vốn khi đó không chỉ tập trung khai thác lợi thế trước mắt mà còn có thể đóng góp vào việc hình thành những ngành kinh tế mới, nâng cao chất lượng hạ tầng và gia tăng giá trị cho nền kinh tế địa phương. Đây là điều kiện để quy hoạch thực sự trở thành công cụ kiến tạo phát triển, vừa mở rộng không gian tăng trưởng, vừa tạo dựng niềm tin và thu hút các nguồn lực đầu tư có chất lượng.

- Từ thực tiễn quy hoạch và tổ chức không gian phát triển của Quảng Ninh, theo bà, những kinh nghiệm nào có thể gợi mở cho các địa phương khác trong việc nhận diện lợi thế, lựa chọn động lực tăng trưởng và tổ chức các nguồn lực phát triển phù hợp với điều kiện của mình?

PGS. TS. KTS Đỗ Tú Lan: Kinh nghiệm quan trọng nhất từ Quảng Ninh là phải xuất phát từ chính đặc điểm và tiềm năng của địa phương để tổ chức không gian phát triển, chứ không nên áp dụng một mô hình chung cho tất cả. Mỗi địa phương có những điều kiện khác nhau về vị trí địa lý, địa hình, quy mô, tài nguyên, kết cấu hạ tầng và khả năng kết nối. Vì vậy, trước khi xác định mục tiêu tăng trưởng, cần trả lời được những câu hỏi căn bản rằng địa phương có lợi thế gì? Những khu vực nào có khả năng trở thành động lực phát triển? Các tiềm năng đó có thể kết nối và bổ trợ cho nhau như thế nào?

Nhìn từ Quảng Ninh, có thể thấy địa phương đã khá thành công trong việc nhận diện đặc trưng của từng khu vực để định hình những hướng phát triển khác nhau. Móng Cái có lợi thế về kinh tế biên giới và kinh tế biển; Vân Đồn có những điều kiện đặc thù về vị trí, hạ tầng hàng không và cảng biển; Hạ Long có thế mạnh về du lịch gắn với Di sản thiên nhiên thế giới Vịnh Hạ Long; Cẩm Phả có những đặc trưng riêng về công nghiệp và khai thác tài nguyên. Thay vì phát triển các khu vực theo một mô hình đồng nhất, Quảng Ninh đã chú trọng xác định chức năng, thế mạnh và trọng tâm phát triển của từng nơi, đồng thời đặt chúng trong mối quan hệ liên kết chung của toàn tỉnh.

Từ kinh nghiệm này, tôi cho rằng các địa phương cần đặc biệt chú trọng việc lựa chọn và tổ chức các động lực tăng trưởng. Không phải khu vực nào cũng có điều kiện, tiềm năng và vai trò như nhau, do đó cũng không thể phân bổ nguồn lực theo hướng dàn đều hoặc đầu tư với mức độ ưu tiên giống nhau. Quy hoạch cần xác định được những cực phát triển có khả năng tạo sức bật, những tuyến kết nối có ý nghĩa chiến lược và các khu vực có thể tiếp nhận, lan tỏa những tác động phát triển. Trên cơ sở đó, địa phương tập trung nguồn lực vào những khâu then chốt, tạo ra động lực ban đầu, rồi từng bước mở rộng sự phát triển sang các khu vực khác.

Một điểm nữa cần lưu ý là phải nhìn nhận các cực tăng trưởng trong mối quan hệ tương hỗ, thay vì xem chúng như những không gian độc lập. Một khu vực có thể phát huy thế mạnh về công nghiệp, khu vực khác có lợi thế về dịch vụ, du lịch hoặc thương mại, nhưng khi được kết nối bằng hạ tầng và tổ chức trong một cấu trúc hợp lý, các hoạt động kinh tế sẽ có điều kiện hỗ trợ, bổ sung cho nhau. Khi đó, giá trị phát triển không chỉ được tạo ra tại từng khu vực mà còn được nhân lên thông qua sự liên kết giữa các khu vực.

Tôi cũng muốn nhấn mạnh rằng, tổ chức không gian phát triển hiện nay không nên chỉ dừng lại ở việc phân chia các khu chức năng riêng biệt. Cần có tư duy tích hợp, trong đó các chức năng đô thị, công nghiệp, dịch vụ, thương mại, du lịch và hạ tầng được tính toán trong mối quan hệ chặt chẽ. Cách tiếp cận này giúp sử dụng hiệu quả hơn đất đai và các nguồn lực, đồng thời tạo điều kiện hình thành những hệ sinh thái kinh tế có khả năng hỗ trợ lẫn nhau.

- Để quy hoạch thực sự trở thành công cụ kiến tạo tăng trưởng, cần đặt ra những yêu cầu gì trong tổ chức không gian phát triển, lựa chọn các cực tăng trưởng và phân bổ nguồn lực nhằm tạo sự liên kết, lan tỏa giữa các khu vực, thưa bà?

PGS. TS. KTS Đỗ Tú Lan: Trước hết, cần thay đổi cách nhìn về tổ chức không gian phát triển. Quy hoạch tỉnh phải đóng vai trò là khung tổng thể, trong đó xác định rõ các khu vực có tiềm năng, các cực tăng trưởng, những tuyến kết nối chiến lược và mối quan hệ giữa các không gian kinh tế. Trên cơ sở đó, cần làm rõ khu vực nào có khả năng tạo động lực tăng trưởng lớn, khu vực nào có vai trò hỗ trợ, bổ trợ và đâu là những không gian cần được ưu tiên đầu tư để tạo ra sức bật ban đầu.

Một vấn đề rất quan trọng là không nên phân bổ nguồn lực theo hướng dàn đều, nơi nào cũng có mức độ ưu tiên như nhau. Nếu nguồn lực vốn đã có hạn lại bị chia nhỏ cho quá nhiều khu vực, địa phương sẽ khó hình thành được những động lực đủ mạnh để tạo ra sự chuyển biến rõ nét. Ngược lại, khi lựa chọn được những cực phát triển có tiềm năng và tập trung đầu tư vào các tuyến kết nối, hạ tầng then chốt, hiệu quả đầu tư sẽ có khả năng lan tỏa sang những khu vực xung quanh. Đây cũng là cách để một địa phương không chỉ tạo ra tăng trưởng tại một vài trung tâm, mà từng bước hình thành mạng lưới phát triển có tính liên kết.

Bên cạnh đó, tư duy quy hoạch cũng cần chuyển từ cách phân chia các khu chức năng tương đối độc lập sang tổ chức những không gian có khả năng tích hợp nhiều chức năng. Trước đây, trong quy hoạch thường có xu hướng bố trí riêng biệt các khu công nghiệp, khu đô thị, khu dịch vụ hay khu du lịch. Nhưng trong bối cảnh hiện nay, các chức năng này cần được xem xét trong mối quan hệ tương hỗ, tạo thành những tổ hợp không gian và hệ sinh thái kinh tế có khả năng hỗ trợ lẫn nhau. Khi các hoạt động sản xuất, dịch vụ, đô thị và hạ tầng được kết nối hợp lý, giá trị tạo ra sẽ không chỉ nằm ở từng khu vực riêng lẻ mà còn được gia tăng thông qua sự tương tác giữa chúng.

Tôi cho rằng, đây là yêu cầu quan trọng để quy hoạch thực sự trở thành công cụ mở rộng không gian tăng trưởng, nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực và tạo ra những động lực phát triển mới cho địa phương.

- Mở rộng không gian phát triển và khai thác các lợi thế kinh tế cũng đặt ra yêu cầu phải kiểm soát những tác động đến môi trường và hệ sinh thái. Vậy, cần đặt ra những nguyên tắc nào trong quy hoạch để hài hòa giữa mục tiêu tăng trưởng kinh tế với yêu cầu bảo vệ môi trường và phát triển bền vững? Đối với những địa phương có lợi thế về kinh tế biển, du lịch và công nghiệp như Quảng Ninh, yêu cầu này càng cần được chú trọng ra sao, thưa chuyên gia?

PGS. TS. KTS Đỗ Tú Lan: Tôi cho rằng, phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường là hai mục tiêu cần phải được đặt trong cùng một bài toán quy hoạch. Một cấu trúc không gian phát triển tốt không chỉ tạo điều kiện khai thác hiệu quả tài nguyên, mở rộng các hoạt động kinh tế, mà còn phải tính đến khả năng chịu tải của môi trường, bảo vệ hệ sinh thái và duy trì chất lượng sống lâu dài cho người dân.

Đặc biệt, đối với những địa phương có lợi thế về biển, du lịch và công nghiệp như Quảng Ninh, yêu cầu này càng có ý nghĩa quan trọng. Đây là những lĩnh vực có khả năng tạo ra giá trị kinh tế lớn, nhưng cũng có mối quan hệ rất chặt chẽ với tài nguyên thiên nhiên và môi trường. Chẳng hạn, khi tổ chức không gian đô thị, du lịch hay phát triển các khu vực ven biển, cần xem xét đầy đủ tác động đến cảnh quan, hệ sinh thái biển, chất lượng môi trường nước và những khu vực có giá trị bảo tồn. Việc mở rộng quỹ đất, phát triển hạ tầng hay khai thác không gian biển cần được đặt trong tổng thể cân bằng giữa lợi ích kinh tế và yêu cầu bảo vệ tài nguyên.

Tôi cũng cho rằng, quy hoạch cần tính đến các yếu tố môi trường ngay từ đầu, thay vì đợi đến khi các dự án được triển khai mới đặt ra yêu cầu xử lý tác động. Những khu vực có giá trị sinh thái cao, khu vực nhạy cảm với biến đổi khí hậu hay có nguy cơ chịu ảnh hưởng của thiên tai cần được nhận diện rõ để có định hướng tổ chức không gian phù hợp. Đồng thời, cần tính toán khả năng kết nối giữa các khu vực phát triển với hệ thống hạ tầng xanh, không gian mặt nước và các khu vực sinh thái tự nhiên.

Một hướng tiếp cận đáng chú ý hiện nay là đưa tư duy kinh tế tuần hoàn vào tổ chức không gian đô thị và các khu chức năng. Theo đó, các hoạt động sản xuất, dịch vụ và sinh hoạt không chỉ được bố trí cạnh nhau mà cần được tính toán để có thể sử dụng hiệu quả tài nguyên, giảm chất thải và hỗ trợ lẫn nhau. Khi những yêu cầu này được tích hợp ngay trong quy hoạch, địa phương sẽ có điều kiện phát triển kinh tế mà không làm suy giảm những nền tảng tự nhiên vốn là lợi thế lâu dài của mình.

- Có thể thấy, quy hoạch chỉ thực sự tạo ra giá trị khi những định hướng trên bản vẽ được chuyển hóa thành các hoạt động phát triển cụ thể. Thực tế cho thấy, chất lượng quy hoạch còn được kiểm chứng qua quá trình tổ chức thực hiện. Theo bà, cần bảo đảm những điều kiện và cơ chế nào để gắn quy hoạch với kế hoạch đầu tư, nguồn lực thực hiện, lộ trình triển khai và trách nhiệm của các cấp, các ngành? Đồng thời, việc công khai dữ liệu, tăng cường giám sát và bảo đảm sự tham gia thực chất của người dân, doanh nghiệp có ý nghĩa như thế nào đối với hiệu quả thực thi quy hoạch?

PGS. TS. KTS Đỗ Tú Lan: Tôi cho rằng, đây là khâu có ý nghĩa quyết định để quy hoạch đi vào thực tiễn. Một quy hoạch có tầm nhìn tốt nhưng không được cụ thể hóa bằng kế hoạch thực hiện, không xác định rõ nguồn lực và trách nhiệm của các chủ thể liên quan thì rất khó tạo ra chuyển biến trong phát triển kinh tế - xã hội.

Trước hết, cần bảo đảm sự gắn kết giữa quy hoạch với kế hoạch đầu tư và kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Những định hướng ưu tiên trong quy hoạch phải được cụ thể hóa thành các chương trình, dự án và lộ trình triển khai phù hợp với khả năng huy động nguồn lực. Đối với từng khu vực, cần xác định rõ thứ tự ưu tiên đầu tư, những công trình hạ tầng có vai trò kết nối và các điều kiện cần thiết để đưa không gian đó vào khai thác. Điều này giúp tránh tình trạng quy hoạch xác định một hướng nhưng việc bố trí nguồn lực và triển khai đầu tư lại đi theo hướng khác.

Bên cạnh đó, cần làm rõ trách nhiệm của từng cấp, từng ngành trong tổ chức thực hiện. Quy hoạch có tính tổng thể, liên quan đến nhiều lĩnh vực và nhiều cấp quản lý, do đó nếu thiếu sự phối hợp thì rất dễ phát sinh những khoảng trống trong quá trình triển khai. Các cơ quan quản lý cần có sự thống nhất về định hướng, thông tin và kế hoạch thực hiện; đồng thời phải thường xuyên rà soát tiến độ, đánh giá mức độ hoàn thành và kịp thời điều chỉnh những nội dung không còn phù hợp với thực tiễn.

Một yếu tố khác không thể thiếu là tính công khai và minh bạch của thông tin quy hoạch. Khi dữ liệu quy hoạch được công bố đầy đủ, dễ tiếp cận và có tính thống nhất, người dân, doanh nghiệp và nhà đầu tư sẽ có cơ sở để nắm bắt định hướng phát triển, chủ động xây dựng kế hoạch và giám sát quá trình thực hiện. Sự tham gia của người dân và doanh nghiệp cũng cần được coi trọng ngay từ quá trình lập, điều chỉnh đến tổ chức thực hiện quy hoạch. Đây không chỉ là yêu cầu về tính minh bạch, mà còn giúp các định hướng quy hoạch bám sát hơn nhu cầu thực tế, hạn chế những bất cập khi triển khai.

Tuy nhiên, công khai thông tin và tăng cường giám sát cần đi cùng với cơ chế cập nhật, điều chỉnh quy hoạch một cách có kiểm soát. Bởi thực tiễn phát triển luôn vận động, các điều kiện kinh tế, xã hội và môi trường có thể thay đổi. Quy hoạch cần có tầm nhìn dài hạn nhưng cũng phải có khả năng thích ứng, bảo đảm những điều chỉnh cần thiết không làm phá vỡ cấu trúc và định hướng phát triển tổng thể.

Theo tôi, hiệu quả của quy hoạch cuối cùng không nên chỉ được đánh giá bằng việc hoàn thành bao nhiêu đồ án hay phê duyệt bao nhiêu dự án, mà phải được nhìn nhận qua những giá trị thực tế mà quy hoạch tạo ra: không gian phát triển được khai thác hiệu quả hơn, hạ tầng được kết nối đồng bộ hơn, nguồn lực được sử dụng đúng trọng tâm hơn và chất lượng sống của người dân được nâng cao. Khi gắn được tầm nhìn quy hoạch với trách nhiệm thực thi và kết quả phát triển cụ thể, quy hoạch mới thực sự trở thành công cụ kiến tạo phát triển.

- Xin cảm ơn chuyên gia về cuộc trò chuyện với những phân tích sâu sắc và những gợi mở thiết thực cho các địa phương trong công tác quy hoạch, góp phần hiện thực hoá mục tiêu tăng trưởng!