Sửa đổi Luật Thủ đô: Hoàn thiện thể chế để mở rộng không gian phát triển

Từ yêu cầu thực tiễn đến cơ hội phát triển mới

Phiên họp thứ 55 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã khai mạc ngày 2/3, sẽ xem xét cho ý kiến đối với 10 dự án luật và 1 dự thảo nghị quyết dự kiến trình thông qua tại Kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa XVI, trong đó có Dự án Luật Thủ đô (sửa đổi). Đây là nội dung thu hút sự quan tâm, với vai trò là đạo luật định hình khung thể chế phát triển của Thủ đô trong giai đoạn mới.

Luật Thủ đô số 39/2024/QH15 được Quốc hội khóa XV thông qua ngày 28/6/2024, có hiệu lực từ 1/1/2025, đánh dấu bước phát triển mới trong tư duy lập pháp đối với Thủ đô Hà Nội. Tuy nhiên, chỉ sau một thời gian triển khai, yêu cầu thực tiễn và bối cảnh phát triển mới đã đặt ra nhu cầu tiếp tục rà soát, hoàn thiện khuôn khổ pháp lý này, với tư duy xuyên suốt là hoàn thiện thể chế để kiến tạo không gian phát triển mới cho Thủ đô.

Chia sẻ với Reatimes, PGS. TS. Bùi Thị An, Đại biểu Quốc hội khóa XIII, Viện trưởng Viện Tài nguyên, Môi trường và Phát triển cộng đồng cho rằng, Luật Thủ đô sửa đổi năm 2024 đã tạo nhiều cơ chế đặc thù, hành lang pháp lý quan trọng để Hà Nội phát triển tương xứng với vị thế là đô thị đặc biệt và trung tâm chính trị - hành chính quốc gia.

Tuy nhiên, trong giai đoạn chuyển đổi số và hội nhập sâu rộng, thế giới đang chuyển dịch sang mô hình phát triển dựa trên công nghệ số, kinh tế số và đổi mới sáng tạo; xuất hiện mô hình quản trị mới và yêu cầu cao hơn về năng lực điều hành đô thị. Trong khi đó, thực tiễn triển khai Luật Thủ đô thời gian qua cho thấy một số quy định chưa theo kịp yêu cầu vận động của đời sống kinh tế - xã hội.

"Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) đã được cập nhật theo hướng tạo không gian cho đổi mới sáng tạo, thúc đẩy chuyển đổi số, nâng cao hiệu lực quản trị đô thị và tăng khả năng cạnh tranh của Thủ đô trong khu vực. Với hệ thống pháp luật được điều chỉnh kịp thời, phù hợp với thực tiễn và xu thế phát triển mới, Hà Nội sẽ hình thành động lực tăng trưởng bền vững và phát huy vai trò đầu tàu, đóng góp vào mục tiêu tăng trưởng cao của đất nước trong giai đoạn tới", PGS. TS. Bùi Thị An nêu.

Ở góc độ cơ quan tham mưu xây dựng Luật Thủ đô, ông Nguyễn Công Anh, Phó Giám đốc Sở Tư pháp TP. Hà Nội cho biết, Hà Nội không những cần các cơ chế, chính sách mới để tạo động lực, mở rộng không gian phát triển, mà các cơ chế, chính sách đặc thù đang áp dụng hiệu quả cũng cần tích hợp vào khuôn khổ pháp luật lâu dài.

Thực tế, Quốc hội đã ban hành Nghị quyết số 258/2025/QH15, thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù để thực hiện các dự án lớn, quan trọng trên địa bàn Thủ đô. Đồng thời, tạo cơ sở pháp lý để Chủ tịch UBND thành phố được chấp thuận chủ trương đầu tư đối với các dự án đầu tư theo Luật Đầu tư, trừ một số lĩnh vực đặc biệt như điện hạt nhân, viễn thông có hạ tầng mạng, casino, các dự án có nguy cơ ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường hoặc liên quan đến quốc phòng, an ninh.

Tuy nhiên, Nghị quyết xác định rõ thời hạn thực hiện là 5 năm. Vì vậy, trong quá trình xây dựng Luật Thủ đô (sửa đổi), Nghị quyết cũng đã xác định rõ yêu cầu nghiên cứu, đánh giá các nội dung của Nghị quyết để xem xét tích hợp vào dự thảo luật. 

"Qua thực tiễn triển khai, chúng tôi nhận thấy các cơ chế thí điểm theo Nghị quyết đã bước đầu cho thấy tính khả thi và phù hợp với yêu cầu phát triển của Thủ đô. Với nhiều điểm nổi trội, Nghị quyết 258 có đủ điều kiện để được cập nhật và thể chế hóa trong chính sách của Luật Thủ đô (sửa đổi)", theo ông Nguyễn Công Anh.

Phân quyền triệt để, tạo điều kiện để Thủ đô chủ động quyết định

Theo các chuyên gia, lần sửa đổi Luật Thủ đô này cho thấy một định hướng xuyên suốt, đó là phân quyền toàn diện, triệt để hơn cho chính quyền Thủ đô, bảo đảm Hà Nội có đủ thẩm quyền, công cụ và điều kiện để thực thi hiệu quả các cơ chế, chính sách đặc thù được thiết kế trong luật. Song song với đó, là yêu cầu tăng cường trách nhiệm giải trình và thiết lập cơ chế kiểm soát quyền lực chặt chẽ.

Phó Giám đốc Sở Tư pháp TP. Hà Nội cho biết, Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) lần này xác lập rõ vị trí, chức năng đặc thù của Hà Nội là trung tâm chính trị - hành chính quốc gia, đồng thời là trung tâm lớn về kinh tế, văn hóa, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, giáo dục và y tế.

Đặc biệt, Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) đã phân quyền, phân cấp mạnh mẽ và toàn diện hơn cho chính quyền Thủ đô, tạo cơ sở pháp lý vững chắc để thực hiện quy hoạch tổng thể với tầm nhìn 100 năm và xa hơn.

Đơn cử, đối với nhóm chính sách về khoa học - công nghệ, Phó Giám đốc Sở Tư pháp TP. Hà Nội cho hay, Dự thảo Luật đã trao thẩm quyền cho Thành phố trong việc quy định mô hình tổ chức, cơ chế quản lý nhiệm vụ khoa học - công nghệ và cơ chế chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu. Đồng thời, luật thiết kế cơ chế tài chính linh hoạt, lấy kết quả nghiên cứu làm căn cứ phân bổ và quyết toán ngân sách. Cơ chế thử nghiệm (sandbox) được tiếp tục hoàn thiện, trao quyền chủ động hơn cho thành phố.

Theo PGS. TS. Bùi Thị An, lần sửa đổi này hướng tới phân quyền toàn diện, bảo đảm chính quyền Hà Nội có đủ thẩm quyền và công cụ để thực thi hiệu quả cơ chế đặc thù, chứ không phụ thuộc nhiều vào cấp Trung ương.

Trong đó, việc phân quyền gắn với trách nhiệm cụ thể trong tổ chức thực hiện, nhất là trong huy động và sử dụng nguồn lực, là điều kiện để các cơ chế đặc thù có thể đi vào thực tiễn.

"Thời gian qua, Hà Nội đã triển khai các giải pháp mang tính hệ thống, như cải cách thủ tục hành chính, làm rõ phân cấp, phân quyền, tăng cường trách nhiệm của người đứng đầu. Đặc biệt, việc gắn tiến độ thực hiện dự án với đánh giá cán bộ là điểm rất quan trọng để xử lý dự án treo và hạn chế phát sinh dự án tồn đọng mới. Nhờ đó, Hà Nội đang từng bước giải phóng các nguồn lực, tạo dư địa mới cho tăng trưởng cao trong giai đoạn tới", PGS. TS. Bùi Thị An nhận định.

Song song với trao quyền là yêu cầu làm rõ và tăng trách nhiệm giải trình. Cụ thể, Dự thảo Luật có một chương riêng về giám sát, kiểm tra và trách nhiệm giải trình (gồm 7 điều, từ Điều 34 đến Điều 40), quy định cơ chế giám sát từ nhiều chiều, bao gồm giám sát của Quốc hội, Chính phủ, Hội đồng nhân dân và các tổ chức chính trị - xã hội, trách nhiệm giải trình của chính quyền Thành phố; miễn trừ, loại trừ trách nhiệm pháp lý.

Song, PGS. TS. Bùi Thị An lưu ý, thách thức lớn sau khi luật được thông qua là tổ chức thực hiện, với nhiều văn bản quy định chi tiết cần được ban hành. Việc ban hành kịp thời là điều kiện cần, nhưng quan trọng hơn là bảo đảm năng lực thực thi để các quy định pháp luật chuyển hóa thành kết quả cụ thể.

Nhìn chung, Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) lần này được xây dựng theo hướng tích hợp các cơ chế đã được kiểm nghiệm qua thực tiễn, đồng thời thiết kế bổ sung những công cụ chính sách mới phù hợp với yêu cầu phát triển trong giai đoạn tới. Đây sẽ là nền tảng thể chế quan trọng để Hà Nội thực hiện vai trò đầu tàu trong giai đoạn phát triển mới.