Tái thiết đô thị Vĩnh Hưng: Hài hòa lợi ích, bảo đảm quyền lợi người dân

Tái cấu trúc tổng thể để tháo gỡ những điểm nghẽn đô thị

Phát biểu tại tọa đàm “Tái thiết đô thị Vĩnh Hưng – Hài hòa lợi ích trong tái cấu trúc không gian” do Báo Xây dựng tổ chức ngày 23/10, ông Nguyễn Sơn Tùng, Phó tổng biên tập Báo Xây dựng, nhấn mạnh tái thiết đô thị không chỉ là chỉnh trang diện mạo, hoàn thiện hạ tầng, mà mục tiêu cốt lõi là nâng cao chất lượng sống của người dân.

Theo ông Tùng, với khu vực Vĩnh Hưng, quá trình tái thiết đặt ra yêu cầu giải quyết hài hòa giữa mục tiêu phát triển đô thị với quyền, lợi ích hợp pháp, nơi ở và sinh kế của cộng đồng dân cư. Vì vậy, tọa đàm là diễn đàn để chính quyền địa phương, chuyên gia và các bên liên quan trao đổi, làm rõ những vấn đề người dân quan tâm, từ quy hoạch, bồi thường, hỗ trợ đến tái định cư và ổn định cuộc sống.

Đánh giá về thực trạng địa phương, ông Ngô Mạnh Cường, Phó chủ tịch UBND phường Vĩnh Hưng (TP. Hà Nội), cho biết phường hiện nay được hình thành trên cơ sở sáp nhập phường Thanh Trì, phường Lĩnh Nam, phường Vĩnh Hưng cũ và một phần phường Vĩnh Tuy mới.

Dù cách khu vực Hồ Gươm chưa đầy 4km, Vĩnh Hưng vẫn đối mặt với nhiều hạn chế về hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội. Địa bàn có diện tích dưới 5km2, nhưng mạng lưới đường ngõ phần lớn nhỏ hẹp. Trong gần 70km đường ngõ, các tuyến có mặt cắt từ 3 - 5m chỉ dài khoảng 7,7km, còn đường từ 5 - 7m khoảng 2km.

Các trục giao thông chính cũng chưa đáp ứng yêu cầu phát triển. Phố Vĩnh Hưng có mặt cắt phổ biến từ 5 - 7m, vị trí rộng nhất khoảng 10m, gây hạn chế khả năng kết nối với các tuyến đường khác. Tình trạng ùn tắc giao thông, úng ngập khi mưa lớn vẫn thường xuyên ảnh hưởng đến đời sống người dân.

Theo lãnh đạo UBND phường, hệ thống cấp, thoát nước, chiếu sáng, hạ tầng ngầm và cây xanh phần lớn vẫn dựa trên hiện trạng hình thành từ nhiều chục năm trước. Các hồ chưa phát huy tốt chức năng điều tiết, trong khi hệ thống cống, mương cũ chưa đáp ứng yêu cầu chống ngập. Hạ tầng xã hội như bãi đỗ xe, sân chơi, không gian sinh hoạt cộng đồng cũng còn thiếu; một số khu đất công chưa được khai thác hiệu quả do chưa được đầu tư theo quy hoạch.

Những hạn chế này cho thấy việc chỉnh trang đơn lẻ khó tạo ra sự chuyển biến toàn diện. Theo ông Cường, nếu không tổ chức tái thiết và chỉnh trang đồng bộ, địa phương sẽ cần thêm nhiều năm để khắc phục những tồn tại hiện hữu.

Tái thiết đô thị vì thế được kỳ vọng sẽ khơi thông nguồn lực đất đai, thúc đẩy các khu đất trống và dự án chậm triển khai được khai thác hiệu quả hơn, đồng thời tạo điều kiện phát triển thương mại, dịch vụ và cải thiện diện mạo khu vực phía Đông Nam Hà Nội.

Ở góc độ quy hoạch, TS.KTS Phan Đăng Sơn, Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam, cho rằng tái cấu trúc tổng thể là hướng tiếp cận cần thiết đối với những khu vực đô thị như Vĩnh Hưng. Quá trình này vừa đáp ứng yêu cầu phát triển trong tương lai, vừa tạo cơ hội cải thiện chất lượng sống và giải quyết các bất cập về hạ tầng, dân sinh.

Theo ông Sơn, Vĩnh Hưng còn dư địa phát triển nhờ sự hiện diện của các khu đất trống, không gian công cộng chưa được khai thác hiệu quả, cùng những khu vực làng xóm cũ cần chỉnh trang. Đáng chú ý, theo quy hoạch được đề cập tại tọa đàm, khu vực có bốn tuyến đường sắt đi qua, mở ra tiềm năng phát triển theo mô hình TOD – đô thị gắn với giao thông công cộng – và tăng cường kết nối với các trục giao thông chính của thành phố, trục cảnh quan sông Hồng.

Nếu chỉ cải tạo từng khu vực nhỏ lẻ, những lợi ích từ việc tổ chức lại không gian đô thị sẽ khó phát huy đầy đủ. Do đó, cần phân định rõ khu vực tái thiết với khu vực chỉnh trang, cải tạo, đồng thời kế thừa các giá trị văn hóa truyền thống trong quá trình phát triển mới.

Phát triển đô thị nén, hướng tới mô hình đô thị 15 phút

Một trong những định hướng được các chuyên gia đề cập là tổ chức không gian đô thị theo hướng nén, phát triển theo chiều đứng, kết hợp đồng bộ hệ thống giao thông, hạ tầng kỹ thuật và các tiện ích công cộng.

Theo TS.KTS Phan Đăng Sơn, kinh nghiệm quốc tế cho thấy mô hình phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng có thể góp phần giải quyết đồng thời nhiều vấn đề như ùn tắc, phòng cháy, chữa cháy, ngập úng và vệ sinh môi trường. Đây cũng là cơ sở để hướng tới mô hình đô thị 15 phút, trong đó người dân có thể tiếp cận thuận tiện các dịch vụ thiết yếu trong khoảng thời gian ngắn.

Thay vì phát triển dàn trải với nhà thấp tầng, nhà chia lô phân tán, việc tổ chức các công trình cao tầng tại những vị trí phù hợp có thể giải phóng quỹ đất mặt đất cho cây xanh, hạ tầng kỹ thuật, giao thông và không gian công cộng. Tuy nhiên, phát triển cao tầng chỉ phát huy hiệu quả khi được tính toán trong một tổng thể quy hoạch đồng bộ, bảo đảm khả năng đáp ứng nhu cầu của cộng đồng cư dân.

Tại Vĩnh Hưng, theo ông Sơn, các tổ hợp cao tầng cần được bố trí hài hòa với công trình thấp tầng phục vụ dịch vụ thiết yếu, chăm sóc sức khỏe và nhu cầu sinh hoạt. Cách tổ chức này vừa tạo diện mạo đô thị hiện đại, vừa hướng tới cân bằng giữa mật độ xây dựng với chất lượng không gian sống.

Khi hạ tầng được đầu tư đồng bộ, người dân có điều kiện tiếp cận thuận lợi hơn với giao thông, trường học, dịch vụ y tế và các tiện ích công cộng. Nhà nước có thêm cơ hội khai thác hiệu quả nguồn lực đất đai, giải quyết những điểm nghẽn đô thị; trong khi nguồn lực từ phát triển nhà ở thương mại có thể góp phần tạo điều kiện đầu tư hạ tầng và các công trình phục vụ cộng đồng.

Theo phương án được đề cập tại tọa đàm, khoảng 15ha đất được bố trí phục vụ tái định cư cho hơn 7.000 hộ dân bị ảnh hưởng. Đây là nội dung quan trọng trong bài toán tổ chức lại không gian đô thị, gắn mục tiêu phát triển với yêu cầu bảo đảm an sinh xã hội.

Dù vậy, hiệu quả của quy hoạch không thể chỉ được đánh giá qua diện mạo kiến trúc hay quy mô hạ tầng. Như ông Sơn nhấn mạnh, sự hài lòng của cư dân sau khi đô thị được chỉnh trang, tái thiết là yếu tố quan trọng quyết định thành công của quá trình này.

Minh bạch quy hoạch, bảo đảm quyền lợi và sinh kế của người dân

Cùng với định hướng quy hoạch, bài toán bồi thường, hỗ trợ và tái định cư được xác định là một trong những vấn đề then chốt đối với dự án tái thiết đô thị Vĩnh Hưng.

Luật sư Nguyễn Văn Tú, Giám đốc Công ty Luật TNHH Fanci, cho rằng việc thu hồi đất, giải phóng mặt bằng và xác định mức bồi thường phải được thực hiện công khai, minh bạch, dân chủ, kịp thời và tuân thủ đúng quy định pháp luật.

Theo luật sư, quá trình lấy ý kiến đối với quy hoạch cần được triển khai sâu rộng, đa chiều, đặc biệt chú trọng nhóm cư dân chịu ảnh hưởng trực tiếp. Người dân phải được tiếp cận thông tin quy hoạch công khai; các ý kiến cần được tiếp nhận, tổng hợp, phân tích và đánh giá đầy đủ, tránh bỏ sót những vấn đề liên quan đến quyền và lợi ích hợp pháp của cộng đồng.

Quy hoạch cũng cần bảo đảm tính kế thừa, phù hợp với định hướng phát triển chung và điều kiện lịch sử của địa phương. Đặc biệt, điều kiện sinh sống của người dân sau quy hoạch phải được tính toán thỏa đáng, hướng tới mức bằng hoặc tốt hơn trước.

Đối với các hộ dân phải di dời, nơi ở mới không chỉ là câu chuyện về giá trị căn nhà hay diện tích được bố trí, mà còn gắn với khả năng duy trì việc làm, học tập của con em và các mối quan hệ cộng đồng đã hình thành qua nhiều năm.

Ông Ngô Mạnh Cường cho biết, UBND TP. Hà Nội và chính quyền phường quan tâm đến phương án tái định cư ngay từ giai đoạn chuẩn bị triển khai dự án. Chủ trương được nêu tại tọa đàm là bố trí tái định cư trên địa bàn phường đối với người dân có nhu cầu.

Theo ông Cường, trước khi thực hiện giải phóng mặt bằng, cần chuẩn bị phương án nhà ở xã hội phục vụ tái định cư. Khi phương án bồi thường được quyết định, thành phố có quỹ nhà để bố trí kịp thời, giúp người dân ổn định nơi ở và sinh kế. Địa phương cũng đã kiến nghị thành phố về cơ chế, chính sách và công tác quản lý nhằm bảo đảm quyền lợi của người dân trong quá trình triển khai.

Ở góc độ chuyên môn, TS.KTS Phan Đăng Sơn nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm chất lượng nhà ở, diện tích phù hợp, hạ tầng đồng bộ và điều kiện sống bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ. Trường học, cơ sở y tế, giao thông, không gian công cộng và các dịch vụ thiết yếu cần được tính toán đồng bộ, thay vì chỉ tập trung giải quyết nhu cầu nhà ở trước mắt.

Đối với các hộ dân không bị ảnh hưởng trực tiếp, việc cải thiện hạ tầng, mở rộng không gian xanh và tăng khả năng tiếp cận tiện ích công cộng cũng cần được coi là những lợi ích thiết thực của quá trình tái thiết.

Bên cạnh đó, bài toán sinh kế của các hộ kinh doanh và doanh nghiệp trên địa bàn cũng cần được quan tâm. Luật sư Nguyễn Văn Tú cho rằng, khi hoạt động sản xuất, kinh doanh bị ảnh hưởng bởi quá trình giải phóng mặt bằng, chính quyền cần có phương án hỗ trợ phù hợp để duy trì việc làm, ổn định sản xuất. Việc tái thiết cũng cần tính đến những giá trị văn hóa sẵn có của địa phương, qua đó không chỉ khắc phục các bất cập hiện hữu mà còn tạo cơ hội phát triển mới cho người dân.

Để tạo sự đồng thuận, TS.KTS Phan Đăng Sơn cho rằng điều quan trọng nhất là minh bạch thông tin quy hoạch, trung thực trong quá trình trao đổi và bảo đảm thực hiện các cam kết đã đưa ra. Người dân cần được thông tin đầy đủ về phương án quy hoạch, các hạng mục hạ tầng đầu tư, quyền lợi được thụ hưởng và trách nhiệm của các bên trong quá trình thực hiện.

Đồng quan điểm, ông Ngô Mạnh Cường cho biết UBND phường đã tổ chức bốn cuộc đối thoại với các khu dân cư, tổ dân phố theo từng địa bàn để trao đổi trực tiếp với người dân. Những vấn đề thuộc thẩm quyền được cán bộ phường giải đáp tại chỗ; các ý kiến xác đáng vượt thẩm quyền được tiếp nhận, tổng hợp thành văn bản để báo cáo cơ quan chức năng, các sở, ban, ngành và UBND TP. Hà Nội.

Ngoài các cuộc đối thoại, người dân có thể phản ánh thông qua bộ phận tiếp công dân, Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể và những kênh thông tin điện tử chính thức của phường. Theo lãnh đạo địa phương, việc tiếp nhận, tổng hợp ý kiến sẽ tiếp tục được thực hiện trong quá trình chỉnh trang, tái thiết.

Từ thực tiễn Vĩnh Hưng, yêu cầu đặt ra không chỉ là tổ chức lại không gian đô thị theo hướng hiện đại, mà còn phải xây dựng cơ chế phối hợp hiệu quả giữa chính quyền, nhà đầu tư và người dân. Mọi phương án cần được triển khai trên cơ sở tuân thủ pháp luật, công khai thông tin, giải quyết thỏa đáng các vấn đề phát sinh và bảo đảm quyền lợi chính đáng của cộng đồng.

Tái thiết đô thị chỉ thực sự có ý nghĩa khi những đổi thay về hạ tầng, cảnh quan và tiện ích được chuyển hóa thành lợi ích cụ thể trong đời sống. Khi người dân được bảo đảm nơi ở, sinh kế và cơ hội tiếp cận các dịch vụ tốt hơn, sự đồng thuận xã hội sẽ trở thành nền tảng quan trọng để Vĩnh Hưng phát triển bền vững trong cấu trúc đô thị Hà Nội.