Từ bãi để xe cho đến cầu cảng: Giải thưởng Thiết kế Đô thị Úc 2026 tôn vinh kiến trúc phục vụ đời sống

Tại đô thị ngoại ô Campbelltown (Sydney), một mặt bằng đã được biến thành bãi đỗ xe. Hội đồng giám khảo tại giải thưởng Thiết kế Đô thị Úc mạnh dạn tuyên bố đây là một “thiên đường” giữa lòng phố thị.

Danh sách thắng giải năm 2026 công bố tại Tòa nhà Quốc hội, Thủ đô Canberra cho thấy một tín hiệu rõ rệt. Kỷ nguyên của những kiến trúc sư xuất sắc cùng công trình điêu khắc đơn lẻ đang dần nhường chỗ cho kiến trúc mang tinh thần thực tế hơn.

Bước tiến này được xem là một cuộc cách mạng thầm lặng, nơi đỉnh cao sáng tạo được tìm thấy ở hệ thống thông gió dạng lưới mở tự nhiên, hay đơn giản là mảng màu nhấn nhá với tâm điểm rợp bóng cây xanh.

Bãi để xe dành cho người đi làm (thường xuyên di chuyển giữa ngoại ô và trung tâm thành phố) tại ga Campbelltown, được thiết kế bởi công ty kiến trúc Hill Thalis Architecture + Urban Projects, không chỉ đơn thuần là cơ sở hạ tầng cho xe hơi.

Dự án này còn là một trong ba cái tên được vinh danh ở hạng mục thành quả xây dựng. Đây chính là minh chứng cho không gian công cộng mang tính phóng khoáng, bền bỉ và tràn đầy cảm hứng. Điều này cứ như thể các kiến trúc sư đã quyết định rằng dự án Campbelltown là cơ hội để tăng “phẩm giá” cho một hạ tầng vốn chỉ được xét nằm ngay trên vị trí của nhà máy chất thải, dựa theo hệ thống nhu cầu đô thị thông thường.

“Những đơn vị chiến thắng năm nay phản ánh một cách tiếp cận hài hòa hơn đối với quá trình chuyển đổi đô thị”, bà Katherine Sundermann, Chủ tịch Ủy ban Điều hành Giải thưởng cho biết.

“Các dự án này củng cố một ý tưởng vốn dĩ đơn giản: Quá trình chuyển đổi đô thị đạt hiệu quả tốt nhất khi có sự tham gia của nhiều nhóm người khác nhau, đáp ứng những đặc thù của từng địa điểm và từng bước cải thiện không gian theo thời gian”.

Trên đường bờ biển của thành phố Melbourne, một dự án thiết thực khác cũng đã được “thăng hạng” khỏi sự đơn điệu.

Dự án tái phát triển cầu cảng, quận nội ô St Kilda đánh dấu sự hợp tác giữa 3 công ty Jackson Clements Burrows Architects, Site Office Landscape Architecture và AW Maritime. Dự án hợp tác này đã tạo ra một phần mở rộng đầy ngẫu hứng cho địa danh ven vịnh Port Phillip, nơi ban đầu là một cầu tàu bằng gỗ đơn giản vào thập niên 1850, sau đó được chuyển thành cầu cảng bê tông hữu dụng vào thập niên 1970.

Cơ sở hạ tầng xuống cấp được thay thế bởi một thiết kế rộng hơn với những đường cong. Thiết kế này hài hòa giữa yêu cầu kỹ thuật quy mô lớn và vai trò của địa điểm thu hút khách du lịch hàng đầu.

Hội đồng giám khảo đánh giá cao dự án với cách tiếp cận “bao trùm đa tầng” đối với vịnh, đồng thời nhấn mạnh thêm rằng các yêu cầu kỹ thuật đã được chuyển hóa thành những giá trị phục vụ cộng đồng.

Một bức tường chắn sóng mang tính điểm nhấn, được xây dựng nhằm ngăn sóng biển tràn qua cầu tàu. Song song, nó cũng được thiết kế như một dải ghế bê tông mang hơi hướng điêu khắc.

Theo nhận định của ban giám khảo, đây là một ví dụ hiếm hoi về sự dung hòa giữa việc bảo vệ bờ biển và nhu cầu giải trí. Hơn nữa, thiết kế đồng thời gìn giữ môi trường sống cho một quần thể Chim cánh cụt tiên (còn gọi là Chim cánh cụt xanh, là loài chim cánh cụt nhỏ nhất thế giới) đã cư trú tại đê chắn sóng này suốt 50 năm qua.

Được đặt theo từ “Woi-wurrung”¹ có nghĩa là “con bướm”, công trình Balam Balam Place, trung tâm Brunswick được xem như một ẩn dụ sống động cho sự chuyển mình. Điều này thể hiện khi công trình rũ bỏ “lớp kén” của quá khứ thuộc địa nhằm tái sinh thành một không gian văn hóa sôi động.

Ban giám khảo đánh giá cao “sự chưa trọn vẹn được tạo dựng có chủ đích” của dự án. Bên cạnh đó là vai trò của nó như một cầu nối giữa chiều sâu lịch sử thuộc về cộng đồng cư dân bản địa và nền kiến trúc chính thống thế kỷ 19 từng định hình tại nơi đây.

Ngôi trường từ thời Victoria tiếp tục định vị không gian, trong khi quá trình tái thiết tôn vinh chiều sâu lịch sử đa tầng của khu nội đô Melbourne.

Giải thưởng Thiết kế Đô thị Úc được đồng tổ chức bởi Viện Quy hoạch Úc, Viện Kiến trúc sư Úc và Viện Kiến trúc Cảnh quan Úc.

Chương trình giải thưởng năm 2026 thu hút hơn 80 bài dự thi ở 4 hạng mục: Thành quả công trình, Nghiên cứu và vận động chính sách, Thiết kế chiến lược và chính sách, cùng hạng mục Tôn vinh các cá nhân là nhà thiết kế đô thị và kiến trúc sư.

Chính quyền bang New South Wales được vinh danh ở hạng mục Thiết kế chiến lược và chính sách với “housing pattern book” (bộ tài liệu tập hợp các mẫu thiết kế nhà ở điển hình đã được chuẩn hóa) mang tính đột phá. Theo ban giám khảo, sáng kiến này đặt ra một định hướng đầy tham vọng cho mô hình đô thị với chi phí hợp lý, linh hoạt và dễ tiếp cận. Cùng lúc đó, đảm bảo chất lượng thiết kế không bị đánh đổi trong quá trình đơn giản hóa thủ tục quy hoạch nhằm đẩy nhanh tiến độ xây dựng.

Đây được xem là một sáng kiến mang tính “dân chủ cởi mở”, được định hình bởi các nhà thiết kế trong nước và quốc tế, dễ tiếp cận với cả chủ đất cá nhân, nhà thầu quy mô nhỏ lẫn các nhà phát triển lớn.

Dù không phải là lời giải toàn diện cho cuộc khủng hoảng nhà ở, ban giám khảo cho rằng bộ tài liệu này vẫn là một bước tiến quan trọng hướng tới việc xây dựng các cộng đồng dân cư với phẩm giá, trong bối cảnh các đô thị Úc đang chuyển mình sang mô hình sống dày đặc và bền vững hơn.

Theo The Guardian

¹Ngôn ngữ bản địa của người Wurundjeri thuộc nhóm ngôn ngữ Kulin, được sử dụng chủ yếu tại vùng Melbourne và các khu vực lân cận ở bang Victoria, Úc.