Chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm: Không để rủi ro dồn về phía doanh nghiệp

Chuyển sang hậu kiểm phải đi cùng cải cách điều kiện kinh doanh

Kết luận số 18-KL/TW ngày 02/4/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 5 năm 2026 - 2030 đã chỉ rõ yêu cầu: Chuyển mạnh phương thức quản lý nhà nước từ tiền kiểm sang hậu kiểm, gắn với hoàn thiện tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật và tăng cường kiểm tra, giám sát. Việc chuyển đổi này được kỳ vọng giảm bớt thủ tục, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp, song đòi hỏi phải cải cách đồng bộ các điều kiện kinh doanh, bảo đảm minh bạch, rõ ràng và dễ thực hiện.

Tại Tọa đàm “Đẩy mạnh cắt giảm thủ tục hành chính, gỡ rào cản cho doanh nghiệp phát triển” do Tạp chí Đời sống và Pháp luật tổ chức ngày 16/10, bà Ngô Thị Tuyết, Phó Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết, trong hai năm vừa qua, Bộ đã chủ động rà soát, cắt giảm và đơn giản hóa nhiều thủ tục hành chính, điều kiện đầu tư kinh doanh, qua đó đạt được những kết quả tích cực.

Theo bà Tuyết, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã xác định cải cách thủ tục hành chính là nhiệm vụ thường xuyên, chủ động triển khai từ trước khi có những yêu cầu, chỉ đạo mới. Đặc biệt, Bộ coi những phản ánh, kiến nghị từ người dân, doanh nghiệp là nguồn thông tin quan trọng để rà soát, hoàn thiện chính sách và đề xuất các cơ chế tháo gỡ khó khăn trong lĩnh vực đất đai, khoáng sản, môi trường.

Liên quan đến việc chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm, bà Tuyết cho biết, Bộ đang tiếp tục rà soát các ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện, đặc biệt là những trường hợp doanh nghiệp hiện phải được cấp giấy chứng nhận đủ điều kiện trước khi tiến hành hoạt động kinh doanh.

“Chúng tôi sẽ tiếp tục rà soát những ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện mà hiện nay doanh nghiệp vẫn phải được cấp giấy chứng nhận đủ điều kiện trước khi tiến hành hoạt động kinh doanh”, bà Tuyết chia sẻ.

Phó Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cũng cho hay, theo hướng dẫn của Bộ Kế hoạch và Đầu tư trước đây, nay là Bộ Tài chính, việc chuyển sang hậu kiểm đòi hỏi các điều kiện kinh doanh phải được quy định minh bạch, cụ thể và có thể định lượng, để doanh nghiệp có cơ sở chủ động thực hiện.

"Điều quan trọng là các điều kiện đó phải thực sự rõ ràng, để doanh nghiệp không phải lo ngại rằng mình đã thực hiện đúng quy định hay chưa", bà Ngô Thị Tuyết nhấn mạnh và cho biết, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang tiếp tục xác định những trường hợp có thể chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm, phù hợp với đặc thù quản lý của từng lĩnh vực, nhằm đưa ra các giải pháp cải cách thực chất.

Từ góc độ nghiên cứu chính sách, TS. Nguyễn Minh Thảo, Trưởng ban Nghiên cứu môi trường kinh doanh và năng lực cạnh tranh, Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược (Bộ Tài chính), cho rằng chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm là một định hướng cải cách cần thiết, song phải đi cùng với việc hoàn thiện thực chất các điều kiện kinh doanh.

Theo đó, với cơ chế tiền kiểm, doanh nghiệp được cấp giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh trước khi hoạt động, tạo cơ sở yên tâm đầu tư. Khi chuyển sang hậu kiểm, doanh nghiệp phải chủ động đáp ứng các điều kiện, tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật và chịu sự kiểm tra sau đó. Nếu quy định thiếu rõ ràng, doanh nghiệp có thể khó xác định mình đã tuân thủ đúng hay chưa.

“Rất nhiều doanh nghiệp chia sẻ rằng họ không biết mình thực hiện đúng hay sai. Nếu các điều kiện không rõ ràng, đến khi doanh nghiệp đã hoạt động rồi mới phát hiện vi phạm thì chi phí và rủi ro mà doanh nghiệp phải gánh chịu thậm chí còn lớn hơn so với cơ chế tiền kiểm”, TS. Nguyễn Minh Thảo phân tích.

Từ thực tế này, chuyên gia nhấn mạnh yêu cầu "cải cách thực chất điều kiện kinh doanh để việc chuyển quản lý từ tiền kiểm sang hậu kiểm không phải là "bình mới, rượu cũ". Nếu vẫn giữ nguyên những điều kiện kinh doanh phức tạp, thiếu rõ ràng, chỉ thay đổi thời điểm kiểm tra từ trước khi doanh nghiệp hoạt động sang sau khi doanh nghiệp đã hoạt động thì chưa thể coi là cải cách thực chất.

Do đó, khi xây dựng các điều kiện kinh doanh, tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật, yêu cầu đầu tiên là phải bảo đảm tính cần thiết. Đồng thời, các quy định phải phù hợp với thực tiễn, dễ hiểu và được áp dụng thống nhất.

"Tính cần thiết là yêu cầu đầu tiên, nhưng bên cạnh đó phải xem xét các quy định có thực sự phù hợp hay không, có dễ hiểu và bảo đảm cách hiểu thống nhất hay không. Hiểu thống nhất rất quan trọng, khi đó hoạt động hậu kiểm mới thực sự có ý nghĩa",  bà Thảo nhấn mạnh.

Ở góc độ pháp lý, ông Nguyễn Khánh Ngọc, Chủ tịch Hội Luật gia Việt Nam cũng nhấn mạnh yêu cầu tìm điểm cân bằng giữa cắt giảm thủ tục hành chính và bảo đảm hiệu quả quản lý nhà nước.

Theo ông, các bộ, ngành cần tiếp tục rà soát kỹ lưỡng các điều kiện kinh doanh, kiên quyết bãi bỏ những giấy phép con chồng chéo, bất hợp lý, không còn phù hợp với thực tiễn. Đồng thời, cơ quan nhà nước phải chuyển mạnh từ tư duy quản lý sang tư duy phục vụ, coi sự hài lòng của doanh nghiệp và người dân là thước đo chất lượng hoạt động.

Tuy nhiên, Chủ tịch Hội Luật gia Việt Nam cũng lưu ý, thủ tục hành chính vẫn cần thiết khi được thiết kế và thực hiện đúng, giúp người dân, doanh nghiệp thực hiện hiệu quả các quyền và nghĩa vụ của mình; do đó không đặt vấn đề cắt giảm tất cả thủ tục hành chính.

Quản lý theo mức độ rủi ro, tạo thuận lợi để doanh nghiệp chủ động tuân thủ

Để việc chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm phát huy hiệu quả, TS. Nguyễn Minh Thảo cho rằng, cần đổi mới cách tiếp cận trong xây dựng các điều kiện kinh doanh, tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật, bảo đảm phù hợp với quy mô, tính chất và mức độ rủi ro của từng hoạt động kinh doanh.

“Cần có sự phân loại tùy theo quy mô doanh nghiệp, mức độ hoạt động và tính rủi ro của hoạt động kinh doanh đó để đưa ra những yêu cầu khác nhau”, bà Thảo nhấn mạnh, và lý giải, có những tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật phù hợp với doanh nghiệp lớn, hoạt động ở quy mô lớn, nhưng đối với doanh nghiệp có quy mô nhỏ hơn, mức độ hoạt động và rủi ro thấp hơn thì cần có những yêu cầu tương xứng. Những tiêu chí jnày cần được xem xét ngay trong quá trình xây dựng các tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật phục vụ việc chuyển đổi phương thức quản lý từ tiền kiểm sang hậu kiểm.

Cùng với đó, TS. Nguyễn Minh Thảo đề xuất đẩy mạnh đơn giản hóa thủ tục hành chính trên cơ sở phân loại theo quy mô doanh nghiệp, mức độ rủi ro và tính chất hoạt động. Trong đó, cần nghiên cứu áp dụng các thủ tục rút gọn, đơn giản hơn, nhất là trong những lĩnh vực như thuế, giải thể và phá sản doanh nghiệp.

"Quy mô doanh nghiệp khác nhau, ngành nghề hoạt động khác nhau, mức độ phức tạp của hoạt động khác nhau và không thể áp dụng một cơ chế chung cho tất cả các doanh nghiệp. Cần có nhiều cấp độ, nhiều nấc thang khác nhau trong việc áp dụng thủ tục hành chính", bà Thảo phân tích và nhấn mạnh việc tạo cơ hội cho các doanh nghiệp nhỏ phát triển thông qua những thủ tục hành chính phù hợp, đơn giản hơn.

Phải tạo điều kiện để các doanh nghiệp nhỏ phát triển thông qua những thủ tục hành chính phù hợp, đơn giản hơn.

TS. Nguyễn Minh Thảo - Trưởng ban Nghiên cứu môi trường kinh doanh và năng lực cạnh tranh, Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược (Bộ Tài chính)

Bên cạnh đó, TS. Nguyễn Minh Thảo còn nhấn mạnh yêu cầu đơn giản hóa thủ tục hành chính trước khi đưa lên môi trường điện tử. Việc áp dụng thủ tục hành chính điện tử phải đi đôi với đơn giản hóa quy trình. Nếu bản thân thủ tục vẫn phức tạp, chưa được đơn giản hóa thì việc chuyển sang thực hiện trên môi trường điện tử cũng chưa giải quyết được những bất cập.

"Không phải cứ áp dụng thủ tục hành chính điện tử là thuận lợi. Nếu thủ tục hành chính không được đơn giản hóa mà đưa lên điện tử thì cũng không giải quyết được vấn đề. Phải đơn giản hóa rồi mới đưa lên nền tảng điện tử", bà Thảo lưu ý.

Liên quan đến việc đổi mới phương thức quản lý theo mức độ rủi ro, bà Ngô Thị Tuyết, Phó Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết, trong quá trình cải cách thủ tục hành chính, Bộ đã chủ động rà soát, cắt giảm các điều kiện đầu tư kinh doanh và xác định những trường hợp có thể chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm.

Theo bà Tuyết, một trong những nội dung được Bộ triển khai là phân loại mức độ rủi ro để áp dụng các yêu cầu quản lý phù hợp. Trong lĩnh vực môi trường, một số hoạt động có mức độ rủi ro thấp đã được chuyển sang hình thức đăng ký môi trường, thay cho yêu cầu thực hiện đánh giá tác động môi trường hoặc cấp giấy phép môi trường đối với những trường hợp tương ứng.

"Trong lĩnh vực môi trường, một số hoạt động có mức độ rủi ro thấp đã được chuyển từ yêu cầu phải đánh giá tác động môi trường hoặc xin cấp giấy phép môi trường sang hình thức đăng ký môi trường, qua đó đơn giản hóa thủ tục cho doanh nghiệp", bà Tuyết dẫn chứng.

Đại diện Bộ Nông nghiệp và Môi trường cũng cho biết, Bộ sẽ tiếp tục thực hiện theo các chủ trương, chỉ đạo chung về cải cách thủ tục hành chính, đồng thời xác định những trường hợp phù hợp với đặc thù quản lý của từng lĩnh vực để đưa ra các giải pháp cải cách thực chất.

Ở góc độ pháp lý, Chủ tịch Hội Luật gia Việt Nam Nguyễn Khánh Ngọc cũng nhấn mạnh yêu cầu đẩy mạnh chuyển đổi số, liên thông dữ liệu và nâng cao trách nhiệm thực thi trong cải cách thủ tục hành chính.

Theo ông, công cuộc cắt giảm thủ tục hành chính chỉ thực suw hiệu quả khi gắn với quá trình chuyển đổi số quốc gia, kết nối và khai thác dữ liệu liên thông giữa các cơ quan, tránh tình trạng doanh nghiệp phải cung cấp thông tin nhiều lần hoặc phải cung cấp lại những thông tin mà cơ quan nhà nước đã có.

Đồng thời, cần đề cao trách nhiệm giải trình của người đứng đầu, khắc phục tình trạng đùn đẩy trách nhiệm, nhũng nhiễu, gây phiền hà trong thực thi công vụ.