Đổi mới mô hình phát triển đất nước: Yêu cầu tất yếu để Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới

Tiếp cận và nhận diện cấu trúc mô hình phát triển

Bàn về cấu trúc của hệ thống mô hình phát triển đất nước, tại Diễn đàn Kinh tế Việt Nam 2026 với chủ đề: "Mô hình phát triển dựa trên khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số" tổ chức sáng 25/3, TS. Nguyễn Đức Hiển, Phó Trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương cho biết đây là khái niệm rất rộng, bao gồm mô hình phát triển kinh tế, cùng các lĩnh vực như xã hội, quốc phòng, môi trường, đối ngoại và văn hóa.

Để nghiên cứu tổng thể về mô hình này, cần đi từ phần "lõi" là triết lý phát triển, sau đó sẽ mở rộng sang các động lực và cuối cùng là làm rõ đâu là các trụ cột.

Từ góc nhìn này, TS. Nguyễn Đức Hiển cho rằng có thể chia thành các nhóm quan tâm chính: Mô hình phát triển kinh tế, với trọng tâm là mô hình tăng trưởng dựa trên năng suất và công nghệ; quản lý phát triển xã hội; bảo đảm quốc phòng, an ninh, xây dựng nền quốc phòng hiện đại dựa trên nền tảng toàn dân; bảo vệ môi trường, hướng tới phát triển xanh và bền vững; đối ngoại và hợp tác quốc tế, chủ động hội nhập và nâng cao vị thế quốc gia.

Theo lãnh đạo Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương, cũng có quan điểm khác cho rằng ngoài 5 nội dung trên cần bổ sung thêm hai thành tố là "văn hóa" và "quản trị quốc gia" để tạo thành một bộ khung hoàn chỉnh gồm 7 thành tố phát triển.

Một vấn đề quan trọng cũng được đặt ra là cách hiểu về mô hình phát triển. Theo TS. Nguyễn Đức Hiển, trong quá trình nghiên cứu đã tồn tại những cách hiểu khác nhau về "mô hình phát triển" của nước ta. Có quan điểm xem kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là mô hình tổng quát của Việt Nam; nhưng cũng có ý kiến cho rằng đây chỉ là cơ chế vận hành, là "môi trường" để mô hình phát triển đất nước hoạt động, chứ không đồng nhất mô hình phát triển đất nước tổng quát là kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Theo ông, cách tiếp cận này cần được tiếp tục làm rõ để xác định một mô hình phù hợp và nhất quán hơn.

Bên cạnh đó, liên quan đến kinh tế, vấn đề đặt ra là cần tiếp cận như thế nào đối với quản lý xã hội. Hiện nay, nhiều nội dung đang được đề cập theo hướng quản lý xã hội nói chung, nhưng chưa thực sự định hình rõ một mô hình quản lý và phát triển xã hội toàn diện.

Ở góc độ mô hình hay cụ thể hơn là các trụ cột, như đối ngoại và hợp tác quốc tế, không thể chỉ lấy một yếu tố như khoa học - công nghệ hay đổi mới sáng tạo để "đặt tên" cho toàn bộ định hướng phát triển. TS. Hiển nhìn nhận, đây là điều cần cân nhắc kỹ để bảo đảm đề án về "Các giải pháp chiến lược thúc đẩy tăng trưởng kinh tế "2 con số" gắn với xác lập mô hình tăng trưởng mới" được xây dựng một cách mạch lạc, tránh cách tiếp cận giản đơn hóa.

Ngoài ra, trong từng mô hình, từng trụ cột, cần làm rõ ý nghĩa nền tảng là gì. Với tầm nhìn đến năm 2045, xa hơn là hướng tới mốc 100 năm, mục tiêu trở thành quốc gia phát triển có thu nhập cao, thì yêu cầu đặt ra là phải xác định rõ đâu là nền tảng, đâu là trụ cột và cách các yếu tố này vận hành trong một tầm nhìn dài hạn.

Ông nhấn mạnh rằng, "nguyên liệu" cho phát triển có thể đã rõ, nhưng bài toán khó hơn nằm ở việc lựa chọn con đường và cách thức triển khai cho mạch lạc, nhất quán và hiệu quả.

Thực tiễn mô hình phát triển: Thành tựu và những thách thức

Đánh giá về thực trạng mô hình phát triển tại Việt Nam, cũng tại Diễn đàn, GS. TS. Trần Thị Vân Hoa, nguyên Phó Hiệu trưởng Đại học Kinh tế Quốc dân cho biết, tư duy lý luận của Đảng về đổi mới mô hình phát triển đất nước luôn có tính kế thừa và hoàn thiện, đặc biệt ở Đại hội XIV khi xác định phát triển khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là đột phá quan trọng hàng đầu, là động lực chính để phát triển nhanh lực lượng sản xuất hiện đại, thể hiện bước chuyển tư duy quyết liệt từ "quản lý phát triển" sang "kiến tạo phát triển".

Giáo sư cho rằng từ khi Đổi mới đến nay, Việt Nam từ một nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung nghèo nàn trở thành nền kinh tế có thu nhập trung bình với quy mô GDP đạt 514 tỷ USD vào năm 2025; tăng trưởng GDP bình quân giai đoạn 2021 - 2025 đạt 6,3%/năm, đưa Việt Nam từ một nước nghèo trên thế giới trở thành nền kinh tế lớn thứ tư Đông Nam Á và thứ 32 thế giới.

Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu đã đạt được, mô hình phát triển đất nước trong thời gian qua cũng bộc lộ những hạn chế nhất định, dẫn đến hiệu quả tổng thể của nền kinh tế còn thấp, mức độ gia tăng chất lượng cuộc sống chưa cao, ô nhiễm môi trường lớn, tăng trưởng vẫn phụ thuộc chủ yếu vào vốn đầu tư và lao động giá rẻ, năng lực nội sinh yếu, trên 70% giá trị xuất khẩu vẫn đến từ các doanh nghiệp FDI, nguy cơ rơi vào bẫy thu nhập trung bình…

Văn kiện Đại hội XIV cũng thẳng thắn nhìn nhận: "Mô hình tăng trưởng chưa thực sự dựa trên nền tảng khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Tái cơ cấu kinh tế còn chậm, thiếu đột phá; nội lực nền kinh tế còn yếu; năng suất, chất lượng, hiệu quả và sức cạnh tranh còn thấp".

Hơn nữa, mô hình quản trị quốc gia và thể chế còn nhiều nút thắt, như tình trạng luật ban hành nhanh nhưng nghị định, thông tư hướng dẫn chậm trễ là lực cản trực tiếp; năng lực thực thi chính sách chưa theo kịp tầm nhìn chiến lược; liên kết vùng yếu, phân bổ nguồn lực chưa hiệu quả; khu vực tư nhân chưa phát huy đầy đủ vai trò động lực trong nền kinh tế...

Nói cách khác, vấn đề của Việt Nam hiện nay không chỉ là tăng trưởng, mà là chưa xác lập được một mô hình phát triển đủ rõ ràng và một nền tảng thể chế đủ mạnh để dẫn dắt tăng trưởng đó.

Định hướng mô hình phát triển mới - Nền tảng cho "kỷ nguyên vươn mình"

Từ thực tiễn trên, GS. TS. Trần Thị Vân Hoa cho rằng mô hình phát triển mới đã dần được xác lập với những thay đổi mang tính chiến lược. Vai trò của khu vực tư nhân được nâng lên, Nhà nước chuyển từ "quản lý" sang "kiến tạo và dẫn dắt", tăng trưởng chuyển từ chiều rộng sang chiều sâu, lấy khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chính.

Bà đánh giá đây thực chất là sự chuyển đổi kép: Chuyển đổi số để kiến tạo nền kinh tế số, xã hội số; và chuyển đổi xanh để phát triển hài hòa với thiên nhiên, hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng "0" vào năm 2050.

Tuy nhiên, để mô hình này đi vào thực tiễn, vấn đề không chỉ nằm ở định hướng mà còn ở cách triển khai. Chuyên gia đề xuất cần đồng bộ các giải pháp: Đẩy mạnh khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo làm động lực chính; hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa; tái cơ cấu kinh tế gắn với chuyển đổi số và chuyển đổi xanh; phân bổ nguồn lực hợp lý theo hướng hiệu quả; gắn tăng trưởng với bảo vệ môi trường và công bằng xã hội; nâng cao năng lực hội nhập quốc tế và phát triển kinh tế vùng.

GS. TS. Trần Thị Vân Hoa nhấn mạnh, đổi mới mô hình phát triển đất nước là yêu cầu tất yếu và cấp bách khi Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới, khi các động lực tăng trưởng truyền thống (vốn, lao động giá rẻ, tài nguyên) đã đạt đến giới hạn.

Thành tựu 40 năm Đổi mới cho thấy Việt Nam hoàn toàn có năng lực tạo ra những "kỳ tích" phát triển khi có tầm nhìn đúng, quyết tâm chính trị cao và thể chế phù hợp. Theo bà, Việt Nam đang đứng trước cơ hội lịch sử để thực sự bước vào "kỷ nguyên vươn mình của dân tộc". Tuy nhiên, điều kiện tiên quyết vẫn là thực hiện đồng bộ, quyết liệt các giải pháp, với trọng tâm là đột phá thể chế, phát triển khoa học - công nghệ và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực./.