Dòng chảy đô thị Huế: Bên kia lối mới bên này kiểu xưa

“Sông núi cỏ cây

Bên kia lối mới bên này kiểu xưa

Càng nhìn càng ngắm càng ưa

Càng say ngắm cảnh càng ngây ngơ lòng”.

Lời ca trong một bài chầu văn Huế giữa thế kỷ XX đã phần nào khái quát đặc điểm đô thị Huế từ xưa đến nay. “Kiểu xưa” là Kinh thành Huế và khu phố buôn bán Đông Ba - Gia Hội ở bờ Bắc sông Hương, “lối mới” là hệ thống công sở, dinh thự, công trình công cộng được gọi là “khu phố Tây” ở bờ Nam sông Hương. Nhờ có ý thức kết hợp giữa bảo tồn và phát triển nên qua nhiều biến động, dù có một số đổi thay nhưng “kiểu xưa” và “lối mới” vẫn cùng tồn tại bên nhau một cách hài hòa trên đôi bờ sông Hương xinh đẹp, trên một mẫu số chung là giá trị thẩm mỹ kiến trúc đô thị.

*****

Thật ra ngay trong cái “kiểu xưa” đó cũng tồn tại hai vùng không gian riêng biệt là Thành Nội cổ kính và khu phố buôn bán Đông Ba - Gia Hội lâu đời. Trong thế kỷ XIX, đô thị Huế gắn liền với kinh đô triều Nguyễn mà trung tâm là Kinh thành Huế với diện tích 5,2km2, chủ yếu là cung điện, đền đài, miếu mạo của một kinh đô, không có tổ chức hành chính quản lý đô thị đúng nghĩa, không gian đô thị nhỏ, hoạt động của đô thị chỉ diễn ra ở phía trong Kinh thành và vài phố chợ ở phía Đông, ngoài cửa Đông Ba. Khác với các đô thị khác, ở Huế khái niệm “Thành Nội” hay “nội thành” là chỉ vùng đất phía trong Kinh thành Huế, chứ không phải là “nội thị”. Nói “vô thành” là vô Thành Nội, vùng đất cụ thể chứ không phải là vào “thành phố” chung chung, “Em đi vô Thành Nội cho rộn lòng yêu thương/ Anh qua bao cánh rừng núi đồi về sông Hương/…Sông Hương ôm Thành Nội như mẹ hiền ru con” (ca khúc “Đường về Thành Nội” của Nguyễn Phước Huỳnh Đệ).

Thị xã Huế ra đời theo quyết định của Toàn quyền Đông Dương ngày 30/8/1899, không gian hành chính đô thị mới được xác lập cụ thể, mở rộng ra bốn phía Kinh thành, vùng Đông Ba, Gia Hội và dải đất bờ Nam sông Hương. Ngày 12/12/1929, Toàn quyền Đông Dương ra nghị định nâng thị xã Huế lên thành phố Huế, một đô thị cấp III thời bấy giờ. Sau này dù có đôi lần điều chỉnh tổ chức đô thị nhưng không gian thành phố Huế vẫn không thay đổi cho đến năm 1975, diện tích thành phố chỉ 12km2 giới hạn bởi sông Hương, các sông đào An Hòa, Kẻ Vạn ở ba phía Đông, Tây, Bắc thành phố và giới hạn chủ yếu bởi đường sắt xe lửa ở phía Nam thành phố, dân số năm 1975 ước chừng 15 vạn người.

“Chiều một mình qua phố. Âm thầm nhớ nhớ tên em”. Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn trong ca khúc “Chiều một mình qua phố” không nhắc đến phố nào, thành phố nào trong ca từ nhưng với bối cảnh sáng tác ở cố đô, tặng người yêu là thiếu nữ Huế tên Dao Ánh, người Huế nghĩ ngay đến những con đường vùng Đông Ba - Gia Hội vì những nơi ấy mới gọi là phố, phát triển qua hơn thế kỷ với nhiều khu vực sầm uất, mua bán nhộn nhịp. “Qua phố” là từ bờ Nam sông Hương lên cầu Trường Tiền hay trên chuyến đò ngang Thừa Phủ để qua phố ở bờ Bắc, “Chiều một mình qua phố/ Nghe dòng nước vẫn vây quanh”. Đông Ba, Gia Hội mà trung tâm là chợ Đông Ba ngày trước thuận lợi cho thuyền bè từ phố cảng Thanh Hà, Bao Vinh lên, An Cựu qua, Kim Long xuống, nhiều Hoa kiều, Ấn kiều đến buôn bán, lập nhiều phố chợ, hội quán, phường hội thủ công, nhà hát, về sau có nhà băng, hàng vàng, rạp xi nê, quán café… Phố là nơi giao thương, buôn bán sầm uất, vui chơi nhộn nhịp trong suốt một thời gian dài từ những năm đầu thế kỷ XX đến thập niên 1990 cuối thế kỷ XX.

Ở Huế, tùy theo nơi xuất phát mà gọi là qua phố, về phố, lên phố, xuống phố, nói chung là đi phố. Tính chất của phố dù ngày càng có tăng lên sự nhộn nhịp, xây dựng thêm một số công trình mới nhưng vẫn bảo lưu được kiến trúc phố xưa. Đạo diễn Victor Vũ khi làm phim “Mắt biếc” thì một trong những điều ông tâm đắc nhất chính là đường phố thành thị và những khu nhà nơi đây. Những dãy phố lưu giữ kiến trúc cổ điển mà nhà sản xuất phim Kay Nguyễn nói là “mắc kẹt với thời gian”, điều kiện thuận lợi cho đoàn làm phim dựng ngoại cảnh đường phố, nơi các nhân vật chạy xe qua mỗi ngày cũng như tận dụng các căn nhà kiểu thập niên 1960 có sẵn nơi đây cho nhà của hai nhân vật chính trong phim là Hà Lan và Ngạn tá túc, góp phần cho “Mắt biếc” đoạt giải Bông sen vàng trong Liên hoan phim Việt Nam lần thứ 22 (năm 2020), giải phụ “Cảnh quay Huế đẹp” do Ủy ban Nhân dân tỉnh Thừa Thiên Huế trao tặng, top 3 doanh thu cao nhất dành cho một bộ phim điện ảnh Việt cho đến thời điểm đó.

Trước đây người Huế đi phố chủ yếu theo chiếc xe đò đi về Đông Ba, một dạng như xe buýt ngày nay nhưng có bến xe chung. Bến xe nằm ở chân cầu Gia Hội, xe đỗ bên phải là xe mang số lẻ từ 1 đến 13 ở bờ Nam sông Hương, thứ tự là An Cựu, Bến Ngự, Từ Đàm, Long Thọ, Thuận An, Dạ Lê, An Lăng, bên trái là xe mang số chẵn từ 2 đến 14 ở bờ Bắc sông Hương, thứ tự là Bao Vinh, Chợ Dinh, Cầu Kho, Kim Long, Văn Thánh, An Hòa, Tây Lộc, những địa danh phần lớn là vùng ngoại ô của Huế.

Một cột mốc lịch sử của đô thị Huế là sau hơn nửa thế kỷ mới được mở rộng, năm 1976 nhập vào thành phố Huế 6 xã và năm 1983 các xã trở thành phường, đồng thời thành phố Huế được mở rộng từ núi rừng Bình Điền đến biển Thuận An. Tuy nhiên, phải đợi đến năm 1986 bắt đầu công cuộc đổi mới với nền kinh tế nhiều thành phần, thị trường sôi động và nhất là sau khi tách tỉnh Bình Trị Thiên năm 1989, diện mạo thành phố Huế mới có nhiều thay đổi với nhiều khu vực phát triển nhanh như An Cựu, Bến Ngự, Kim Long, Vĩ Dạ, các khu dân cư mới Trường An, Kiểm Huệ, Nam Vĩ Dạ.

Từ những năm 1990 trở về sau, du lịch Huế phát triển mạnh mẽ với hàng trăm khách sạn, nhà nghỉ, nhà hàng, siêu thị mọc lên phần lớn ở bờ Nam sông Hương, trung tâm đô thị Huế dịch chuyển dần từ bờ Bắc về bờ Nam với những tuyến đường buôn bán, mua sắm, ăn uống sôi động như Hùng Vương, Lê Lợi, Nguyễn Huệ, Bến Nghé, Bà Triệu…

Năm 1993, quần thể kiến trúc cố đô Huế được công nhận là di sản văn hóa thế giới, khu vực Thành Nội càng phải được giữ gìn, tôn tạo, giải tỏa dân cư lấn chiếm di tích, hạn chế mật độ, chiều cao công trình xây dựng. Vùng Gia Hội thực hiện dự án bảo tồn phố cổ, “phố Tây” ở bờ Nam sông Hương cũng được giữ gìn tôn tạo để bảo tồn kiến trúc thuộc địa, kiến trúc Đông Dương một thời và làm đẹp cảnh quan đôi bờ sông Hương.

Để giữ gìn, phát huy tốt hơn các giá trị di sản trên, giải quyết hài hòa giữa bảo tồn và phát triển, không phát triển dân cư, nhà cửa mật độ cao, đô thị nén, bước vào thế kỷ mới, Huế mở rộng thành phố chủ yếu về phía Đông, Đông Nam, nơi còn quỹ đất lớn, không ảnh hưởng cảnh quan, đồng thời tiếp cận biển, đầm phá, kết nối với đô thị Hương Thủy được công nhận là thị xã năm 2010. Nhiều khu đô thị mới hình thành như An Cựu City, An Đông, Đông Nam Thủy An, Mỹ Thượng, đặc biệt là khu đô thị mới An Vân Dương được phê duyệt năm 2005, rộng hơn 2.000ha là trung tâm mới của đô thị Huế ngày mai.

Hiện nay ở An Vân Dương đã xây dựng trung tâm hành chính công của tỉnh và nhiều tòa nhà công sở, trường học, siêu thị lớn, các khu đô thị hiện đại với nhiều tòa nhà cao 20 - 30 tầng. Nhiều xã ngoại ô nơi đây đã trở thành phường nội thị, ga đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam qua Huế được quy hoạch đặt ở Phú Mỹ, bên cạnh khu đô thị mới An Vân Dương.

Bên cạnh việc phát triển đô thị hiện đại về phía Đông, Đông Nam, thành phố Huế cũng chú trọng đô thị hóa các vùng đất phía Bắc, Tây và Tây Nam thành phố, với sự hình thành các phường mới trong đợt điều chỉnh địa giới giữa năm 2021 theo quyết định của Ủy ban Thường vụ Quốc hội. Đường Vành đai 3 và cầu vượt sông Hương đang được xây dựng sẽ kết nối các khu vực này với vùng đất phía Đông, Đông Nam thành phố, kết nối Hương Trà phía Bắc với Hương Thủy phía Nam.

Một mốc lịch sử mới mở ra cho đô thị Huế, sau 15 năm thực hiện Kết luận 48-KL/TW ngày 15/5/2009 của Bộ Chính trị, đặc biệt là Nghị quyết 54-NQ/TW ngày 10/12/2019 của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển tỉnh Thừa Thiên Huế đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, xây dựng và phát triển tỉnh Thừa Thiên Huế thành thành phố trực thuộc Trung ương, kỳ họp thứ 8 cuối năm 2024 của Quốc hội khóa XV đã thông qua nghị quyết công nhận tỉnh Thừa Thiên Huế từ 01/01/2025 là thành phố trực thuộc Trung ương có tên là thành phố Huế với mô hình đô thị di sản, sinh thái, cảnh quan, thân thiện với môi trường và thông minh. Thành phố Huế trực thuộc Trung ương có 2 quận, 3 thị xã, 4 huyện.

Đặc biệt, trong việc sắp xếp đơn vị hành chính bỏ cấp huyện và tương đương, theo Nghị quyết số 1675/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội có hiệu lực từ ngày 01/7/2025, thành phố Huế có 21 phường và 19 xã. Huế cũng là 1 trong 6 thành phố trực thuộc Trung ương, bên cạnh 28 tỉnh thành mới được sắp xếp lại trong 34 đơn vị hành chính của cả nước.

Thành phố Huế rộng lớn kéo dài từ sông Ô Lâu đến đỉnh Hải Vân, từ núi đồi Trường Sơn biên giới đến biển Đông. Lời hò xưa “Bên kia lối mới, bên này kiểu xưa” ở thành phố Huế trực thuộc Trung ương lại có nội hàm mới, không bó hẹp trong đô thị Huế xưa mà mở rộng ra cho thành phố Huế mới, hài hòa giữa bảo tồn, tôn tạo “kiểu xưa” cổ kính và xây dựng, phát triển “lối mới” hiện đại để như lời bài hát Hà Nội - Huế - Sài Gòn của nhạc sĩ Hoàng Vân: “Huế của miền Trung ruột thịt/ Với sông Hương tha thiết giọng hò”, và “Huế cầm tay Sài Gòn Hà Nội/ Bên dãy Trường Sơn ngời sáng tin yêu”!

* Nguyên Du (Nguyễn Văn Du - Nguyên Giám đốc Đài Phát thanh và Truyền hình Thừa Thiên Huế)