Luật Xây dựng (sửa đổi) đã đáp ứng được yêu cầu tất yếu từ thực tiễn

Nhận diện những "điểm nghẽn" pháp lý từ thực tiễn áp dụng Luật Xây dựng 2014

Sau gần một thập kỷ thi hành, Luật Xây dựng 2014 đã bộc lộ nhiều điểm nghẽn từ thực tiễn, đặc biệt trong bối cảnh hoạt động đầu tư xây dựng ngày càng gắn chặt với thị trường bất động sản, hạ tầng và sản xuất - kinh doanh. Do đó, việc sửa đổi Luật Xây dựng đã đáp ứng yêu cầu cấp thiết của thực tiễn, với nhiều điểm mới, tháo gỡ thẳng thắn cho những "điểm nghẽn" trên thực tế.

Vấn đề này đã được các chuyên gia, nhà khoa học chỉ ra tại Hội thảo quốc gia về "Luật Xây dựng năm 2025 - Những điểm cần lưu ý trong hợp đồng xây dựng và quản trị rủi ro pháp lý". Hội thảo do Trường Đại học Luật Hà Nội, Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) và Hội Pháp luật Xây dựng Việt Nam (SCLVN) phối hợp tổ chức, trong bối cảnh Luật Xây dựng (sửa đổi) năm 2025 vừa được Quốc hội khóa XV thông qua tại Kỳ họp thứ 10 và sẽ chính thức có hiệu lực từ ngày 01/7/2026.

Theo PGS.TS. Tô Văn Hòa, Hiệu trưởng Trường Đại học Luật Hà Nội, Luật Xây dựng là một trong những đạo luật có vai trò đặc biệt quan trọng, không chỉ điều chỉnh công tác quản lý nhà nước về xây dựng mà còn bao trùm toàn bộ quá trình thực hiện các dự án đầu tư xây dựng (hình thức tổ chức hoạt động, quản lý dự án, hợp đồng xây dựng...). Sự phát triển có trật tự, hiệu quả và bền vững của các đô thị, khu dân cư và khu công nghiệp phụ thuộc rất lớn vào khung khổ pháp lý của lĩnh vực này.

Trường Đại học Luật Hà Nội cũng là chủ đầu tư một dự án xây dựng lớn trong lĩnh vực giáo dục - đào tạo tại tỉnh Bắc Ninh, tổng mức đầu tư khoảng 1.800 tỷ đồng. Quá trình triển khai kéo dài gần 10 năm, gặp không ít vấn đề liên quan đến khuôn khổ pháp lý điều chỉnh hoạt động xây dựng và hợp đồng xây dựng.

"Xây dựng là lĩnh vực huy động nguồn lực xã hội rất lớn, cả về tài chính lẫn con người. Nhiều dự án có quy mô hàng nghìn, thậm chí hàng chục nghìn tỷ đồng đặt ra yêu cầu cao về quản lý và kiểm soát rủi ro pháp lý. Trên thực tế, đây cũng là lĩnh vực phát sinh nhiều tranh chấp phức tạp, từ quan hệ hợp đồng giữa các doanh nghiệp đến trách nhiệm của các chủ thể quản lý nhà nước", PGS.TS. Tô Văn Hòa chỉ ra.

GS.TS. Lê Hồng Hạnh, Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) cho biết thêm, điểm nghẽn trong hầu hết các lĩnh vực, từ xây dựng đến đầu tư, thương mại hàng hóa đến thương mại dịch vụ đều có nguồn gốc từ những bất cập trong pháp luật và hoạt động thi hành pháp luật.

Trong đó, lĩnh vực xây dựng chứng kiến nhiều "thiệt thòi" của doanh nghiệp khi họ phải "bó tay" trước các quy định pháp luật thiếu phù hợp với thực tiễn. Ông dẫn chứng, có trường hợp doanh nghiệp Hàn Quốc muốn xây dựng chiếc cầu nối hai nhà máy nằm trong Khu công nghiệp mà họ đầu tư và hoạt động để tiện cho việc sản xuất và giao thông song mấy năm vẫn chưa được phép.

Bên cạnh đó, theo GS.TS. Lê Hồng Hạnh, rủi ro còn đến từ cả các thỏa thuận thiếu rõ ràng trong các hợp đồng xây dựng và quá trình thực hiện. Tranh chấp xây dựng thường với vấn đề kỹ thuật, tiến độ, chi phí, thay đổi thiết kế và mối quan hệ phức tạp giữa nhiều bên tham gia dự án.

Một điểm bất cập khác của Luật Xây dựng 2014 là chưa thiết lập được cơ chế phân bổ rủi ro hợp đồng một cách rõ ràng và hợp lý, khiến khi xảy ra tranh chấp, doanh nghiệp, đặc biệt là nhà thầu, thường rơi vào thế bị động. Trong bối cảnh khung pháp lý chưa hoàn thiện, nhiều hợp đồng được ký kết nhưng thiếu các điều khoản dự liệu rủi ro, dẫn đến khi tranh chấp phát sinh, việc bảo vệ quyền lợi chính đáng khó khăn hơn.

Trong bối cảnh đó, việc sửa đổi Luật Xây dựng đã đáp ứng được yêu cầu tất yếu từ thực tiễn, nhất là khi vấn đề phục hồi và phát triển thị trường xây dựng, bất động sản ngày càng cấp thiết.

"Luật Xây dựng sửa đổi năm 2025 là một trong số 51 Luật được thông qua tại Kỳ họp thứ 10 Quốc hội Khóa XV, có hiệu lực từ 01/07/2026, sẽ tạo nền tảng pháp lý cho đất nước bước vào kỷ nguyên mới. Luật Xây dựng 2025 chứa đựng nhiều giải pháp đột pháp về mặt pháp luật vốn được coi là "điểm nghẽn của điểm nghẽn" trong lĩnh vực xây dựng. Trong thời gian sắp tới, lĩnh vực xây dựng sẽ gặp ít rủi ro hơn", GS.TS. Lê Hồng Hạnh nói.

Luật Xây dựng (sửa đổi) tháo gỡ trực diện các vướng mắc

Chia sẻ về những điểm mới của Luật Xây dựng 2025, ông Bùi Văn Dưỡng, Phó Cục trưởng Cục Kinh tế - Quản lý Đầu tư Xây dựng, Bộ Xây dựng, Trọng tài viên VIAC nhấn mạnh, tinh thần xuyên suốt của Luật Xây dựng sửa đổi năm 2025 là điều chỉnh lại phương thức quản lý nhà nước đối với hoạt động xây dựng. Từ cách tiếp cận thiên về tiền kiểm, thủ tục hành chính rải rác, sang thiết lập hành lang pháp lý để các chủ thể chủ động quản trị rủi ro trong toàn bộ vòng đời dự án.

"Tinh thần của Luật Xây dựng 2025 là xây dựng khung, đi kèm có các Nghị định, quy định chi tiết và các biện pháp thi hành trên thực tế. Có ba điểm mới chủ chốt: (1) đổi mới phương thức và nâng cao hiệu quả quản lý đầu tư xây dựng; (2) cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính, thủ tục đầu tư kinh doanh; (3) phân định rõ trách nhiệm quản lý Nhà nước và trách nhiệm của các chủ thể tham gia hoạt động xây dựng", ông Bùi Văn Dưỡng nêu.

Cụ thể, một thay đổi căn bản là việc xác định rõ hơn nội hàm của "hoạt động xây dựng". Luật Xây dựng 2025 không dừng ở các khâu kỹ thuật truyền thống như khảo sát, thiết kế, thi công, mà bổ sung rõ các nội dung như quản lý cấp phép xây dựng, quản lý hợp đồng, quản lý chi phí, quyết toán vốn đầu tư.

Theo ông Bùi Văn Dưỡng, việc "đặt tên đúng" các nội dung quản lý ngay trong phạm vi điều chỉnh của luật có ý nghĩa rất quan trọng, bởi đây chính là cơ sở pháp lý để kiểm soát rủi ro phát sinh trong quá trình thực hiện dự án, thay vì chỉ xử lý khi tranh chấp đã xảy ra.

Thứ hai, so với Luật Xây dựng 2014, cách phân loại dự án trong Luật Xây dựng 2025 được điều chỉnh theo hướng tiệm cận hơn với thực tiễn đầu tư. Luật mới phân biệt rõ dự án đầu tư công, dự án PPP, dự án sử dụng chi thường xuyên ngân sách nhà nước và nhóm dự án đầu tư kinh doanh.

Việc tách bạch nhóm dự án đầu tư kinh doanh giúp giảm sự "áp dụng máy móc" các thủ tục vốn thiết kế cho dự án sử dụng vốn nhà nước, qua đó tạo không gian linh hoạt hơn cho khu vực doanh nghiệp, đồng thời vẫn bảo đảm yêu cầu quản lý rủi ro.

Thứ ba, Luật Xây dựng 2025 đã thu gọn và làm rõ các hình thức tổ chức quản lý dự án, trao nhiều quyền chủ động hơn cho chủ đầu tư trong việc lựa chọn mô hình quản lý phù hợp với quy mô, tính chất và hình thức đầu tư của dự án.

Theo đánh giá của ông Bùi Văn Dưỡng, đây là bước điều chỉnh quan trọng nhằm giảm tính hình thức trong tổ chức bộ máy, khuyến khích thuê tư vấn quản lý dự án chuyên nghiệp, đồng thời phù hợp với thông lệ quốc tế trong quản trị dự án xây dựng.

Về lập, thẩm tra, thẩm định thiết kế xây dựng sau khi dự án được duyệt, ông Dưỡng cho biết, theo Luật Xây dựng năm 2014, cơ quan chuyên môn về xây dựng thẩm định đối với: Công trình xây dựng sử dụng vốn đầu tư công; PPP; vốn nhà nước ngoài đầu tư công thuộc dự án có quy mô nhóm B trở lên hoặc công trình xây dựng ảnh hưởng lớn đến an toàn, lợi ích cộng đồng; Công trình xây dựng ảnh hưởng lớn đến an toàn, lợi ích cộng đồng sử dụng vốn khác được xây dựng tại khu vực không có quy hoạch …

Luật xây dựng năm 2025 đã quy định đột phá: Chủ đầu tư thực hiện thẩm định, kiểm soát và phê duyệt thiết kế xây dựng triển khai sau khi dự án được phê duyệt đối với tất cả các loại dự án nêu trên. Đây là bước chuyển quan trọng từ tiền kiểm hành chính sang đề cao trách nhiệm pháp lý của chủ đầu tư, đồng thời giảm chồng chéo thủ tục trong giai đoạn triển khai dự án.

Đề cập đến các dự án lớn, chưa từng có ở Việt Nam như dự án đường sắt cao tốc Bắc - Nam, các dự án cao tốc đường bộ, ông Bùi Văn Dưỡng cho biết, Luật Xây dựng 2025 đã cho phép tham khảo, sử dụng dữ liệu chi phí của các công trình, dự án đã hoặc đang thực hiện ở nước ngoài để xác định tổng mức đầu tư, dự toán. Quy định này giúp nâng cao tính thực chất trong xác định chi phí, hạn chế tình trạng "đội vốn" do dự toán thiếu căn cứ hoặc không theo kịp biến động thị trường.

Luật Xây dựng 2025 cũng bổ sung một loạt quy định mới về sự kiện bất khả kháng, hoàn cảnh thay đổi cơ bản, biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ hợp đồng, cũng như cơ chế giải quyết tranh chấp. Đây là bước chuyển từ tư duy quản lý hành chính sang tư duy quản trị rủi ro hợp đồng. Luật lần đầu tiên thừa nhận đầy đủ nguyên tắc tự do thỏa thuận, đồng thời thiết lập cơ chế bảo đảm song phương, giúp cân bằng quyền và nghĩa vụ giữa bên giao thầu và bên nhận thầu, theo Phó Cục trưởng Cục Kinh tế - Quản lý Đầu tư Xây dựng.

Đặc biệt, việc ưu tiên giải quyết tranh chấp bằng trọng tài đối với dự án đầu tư công và PPP, cùng với việc cho phép tính chi phí giải quyết tranh chấp vào tổng mức đầu tư, được đánh giá là bước tiến phù hợp với thực tiễn và thông lệ quốc tế.

Một trong những nội dung được cộng đồng doanh nghiệp quan tâm là bãi bỏ yêu cầu về điều kiện năng lực và chứng chỉ năng lực của doanh nghiệp trong Luật Xây dựng 2025.

Theo ông Bùi Văn Dưỡng, sự thay đổi này phản ánh cách tiếp cận mới trong quản lý chất lượng, chuyển từ kiểm soát bằng giấy phép, chứng chỉ sang trách nhiệm pháp lý và cơ chế hậu kiểm. Đối với cá nhân hành nghề, luật vẫn giữ yêu cầu chứng chỉ ở các vị trí then chốt, nhưng đã bỏ sát hạch, qua đó giảm đáng kể chi phí tuân thủ.

Luật Xây dựng 2025 cũng dành dung lượng đáng kể cho các quy định về ứng dụng khoa học - công nghệ, chuyển đổi số, mô hình thông tin công trình (BIM), cũng như chính sách khuyến khích vật liệu xây dựng xanh, công trình thông minh, đô thị tăng trưởng xanh.

"Đây chính là cơ sở pháp lý để ngành xây dựng Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu, đồng thời đáp ứng các yêu cầu ngày càng cao về môi trường, năng lượng và phát triển bền vững", Phó Cục trưởng Cục Kinh tế - Quản lý Đầu tư Xây dựng chia sẻ./.