Luật Xây dựng (sửa đổi) làm rõ việc “tính đúng, tính đủ” trong xác định, quản lý chi phí đầu tư xây dựng

Tại Hội thảo quốc gia về "Luật Xây dựng sửa đổi năm 2025 - Những điểm cần lưu ý trong hợp đồng xây dựng và quản trị rủi ro pháp lý", do Trường Đại học Luật Hà Nội, Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) và Hội Pháp luật Xây dựng Việt Nam (SCLVN) phối hợp tổ chức ngày 9/1, các chuyên gia đã phân tích những thay đổi của luật mới và các yêu cầu đặt ra cho nghị định hướng dẫn.

Cụ thể hóa vấn đề "tính đúng, tính đủ"

Phân tích những điểm mới của Luật Xây dựng sửa đổi năm 2025, ông Bùi Văn Dưỡng, Phó Cục trưởng Cục Kinh tế - Quản lý Đầu tư Xây dựng, Bộ Xây dựng, Trọng tài viên VIAC cho biết, một trong những thay đổi quan trọng của luật sửa đổi là làm rõ cách hiểu và phương pháp xác định chi phí đầu tư xây dựng.

"Trước đây, trong quản lý chi phí đầu tư xây dựng, chúng ta hay dùng từ phải "tính đúng, tính đủ", nhưng khi áp dụng trên thực tế, có nhiều ý kiến phản ánh là chưa rõ thế nào là tính đúng, tính đủ. Nên Luật Xây dựng sửa đổi năm 2025 đã đưa ra cách hiểu chi tiết, cụ thể hơn, tránh sự hiểu nhầm của các bên liên quan. Đó là chi tiết cụ thể theo từng bước thiết kế, ứng với từng giai đoạn dự án", ông Bùi Văn Dưỡng nói.

Bên cạnh đó, một số nội dung khác về quản lý chi phí cũng được điều chỉnh theo hướng minh bạch hơn. "Trước đây, sơ bộ tổng mức đầu tư xây dựng còn "ẩn" trong các quy định về xác định tổng mức đầu tư. Tại Luật Xây dựng sửa đổi, nội dung này đã được "định danh" rõ trong bước thẩm định dự án, gắn với giai đoạn quyết định chủ trương đầu tư", ông Dưỡng thông tin.

Theo đó, đối với dự án có báo cáo tiền khả thi, sơ bộ tổng mức đầu tư được xác định trong báo cáo tiền khả thi; đối với các dự án chỉ lập đề xuất chủ trương đầu tư, nội dung chi phí trong đề xuất này cũng chính là sơ bộ tổng mức đầu tư.

Đồng thời, luật bổ sung quy định cho phép được tham khảo, sử dụng giá và dữ liệu chi phí của các công trình, dự án đã hoặc đang thực hiện ở nước ngoài để xác định chi phí, dự toán (Điều 76 - Luật Xây dựng sửa đổi năm 2025). Đây là những quy định có tính mở và sẽ tiếp tục được cụ thể hóa trong các nghị định hướng dẫn thi hành.

Một điểm đổi mới đáng chú ý khác trong quản lý chi phí theo Luật Xây dựng 2025 là mở rộng phương pháp xác định đơn giá, không chỉ bó hẹp trong hệ thống định mức truyền thống.

Theo ông Bùi Văn Dưỡng, thay vì chỉ "xét từ định mức đi lên" như trước đây, luật mới cho phép xác định đơn giá trên cơ sở giá thị trường, phù hợp với điều kiện thực tế. Đối với các dự án có quy mô lớn, kỹ thuật phức tạp, hoặc những loại hình công trình chưa từng có tiền lệ tại Việt Nam, Luật Xây dựng 2025 cho phép tham chiếu dữ liệu chi phí của các dự án tương tự trên thế giới.

Ông Dưỡng dẫn chứng các dự án hạ tầng quy mô lớn như đường sắt tốc độ cao, đường sắt Hà Nội - Lào Cai - Hải Phòng. Đây là những công trình sử dụng công nghệ mới, tiêu chuẩn kỹ thuật khác biệt so với hệ thống hiện hành trong nước. Việc xác định chi phí cho các dự án này không thể máy móc áp dụng định mức cũ, mà cần tiếp cận linh hoạt hơn, kể cả việc sử dụng công nghệ, thiết bị, hệ thống giàn giáo, giải pháp kỹ thuật của nước ngoài.

Tuy nhiên, Phó Cục trưởng Cục Kinh tế - Quản lý Đầu tư Xây dựng cũng nhấn mạnh, việc áp dụng đơn giá quốc tế không phải sao chép nguyên trạng. Bài toán đặt ra là xử lý sự khác biệt về vật liệu, nhân công, điều kiện thi công và tiêu chuẩn kỹ thuật giữa Việt Nam và các quốc gia khác. Đây chính là nội dung mà Bộ Xây dựng đang tiếp tục làm rõ trong các nghị định và thông tư hướng dẫn.

Sẽ có những hướng dẫn chi tiết, cụ thể trong các nghị định và thông tư hướng dẫn

Từ góc độ thực tiễn tranh chấp, TS. Lê Nết, Luật sư thành viên, Công ty Luật LNT và Cộng sự, Trọng tài viên VIAC cho rằng, những bất cập trong quản lý chi phí đã tồn tại nhiều năm, đặc biệt dưới thời Luật Xây dựng 2014, và là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến nhiều tranh chấp kéo dài.

Theo ông Lê Nết, trong thực tế, rủi ro chi phí thường bị "chuyển vòng" giữa các chủ thể. Khi nhà thầu chính không thể chuyển rủi ro cho nhà thầu phụ, nhà thầu chính phải gánh chịu. Ngược lại, nếu chuyển rủi ro sang nhà thầu phụ, lại phát sinh nguy cơ nhà thầu phụ vì khó khăn mà bỏ việc, trong khi chủ đầu tư và nhà thầu phụ không có quan hệ hợp đồng trực tiếp. Cuối cùng, chủ đầu tư vẫn là bên chịu rủi ro lớn nhất.

TS. Lê Nết cũng lưu ý, các khái niệm như "chi phí hợp lý", "chi phí phát sinh", "định mức phát sinh" có sự mơ hồ trong thực tiễn. Khi dự án đã được phê duyệt, hợp đồng quy định chi phí được thanh toán nếu "hợp lý", nhưng thế nào là hợp lý lại không có ranh giới rõ ràng. Ngay cả các chi phí phát sinh trong quá trình thi công, từ công trường đến chi phí quản lý của công ty mẹ ở nước ngoài, cũng là điểm nóng tranh chấp.

"Luật Xây dựng 2025 đã có những quy định mới để tháo gỡ khó khăn, nhưng các nghị định hướng dẫn phải làm rõ được những quy định này", theo TS. Lê Nết.

Lý giải thêm về việc tính toán, xác định và quản lý chi phí trong hoạt động đầu tư xây dựng, ông Hồ Ngọc Sơn, Phó Cục trưởng Cục Kinh tế - Quản lý Đầu tư Xây dựng, Bộ Xây dựng khẳng định, Luật Xây dựng sửa đổi năm 2025 xác định rõ tổng mức đầu tư và dự toán xây dựng là "dự tính trước" của chủ đầu tư, và các con số này sẽ được chính xác dần trong suốt quá trình thực hiện dự án, thay vì bị đánh giá lại một cách máy móc sau khi dự án đã hoàn thành.

Một đổi mới quan trọng khác là cách tiếp cận linh hoạt hơn đối với định mức chi phí, đặc biệt trong các dự án sử dụng vốn đầu tư công. Luật mới đã làm rõ khi nào bắt buộc áp dụng định mức, khi nào được phép điều chỉnh, và những nội dung này sẽ tiếp tục được cụ thể hóa trong các nghị định và thông tư hướng dẫn.

Ông Hồ Ngọc Sơn cho biết thêm, hiện Bộ Xây dựng đang lấy ý kiến rộng rãi của các bộ, ngành, địa phương, chủ đầu tư và nhà thầu để hoàn thiện hệ thống văn bản dưới luật, với mục tiêu giảm xung đột trong thanh tra, kiểm tra và tạo hành lang pháp lý rõ ràng hơn cho quản lý chi phí đầu tư xây dựng./.