Mô hình tái thiết đô thị tại Paris: "Phòng thí nghiệm sống" cho bài toán phát triển đô thị bền vững

ReGreeneration là một dự án được tài trợ bởi chương trình Horizon Europe, triển khai tại 9 thành phố nhằm thúc đẩy tái thiết đô thị thông qua các giải pháp dựa vào thiên nhiên. Mô hình quản trị có sự tham gia của cộng đồng và cách tiếp cận tích hợp nhằm nâng cao khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu cũng như thúc đẩy công bằng xã hội. 

Danh mục 9 thành phố trong dự án đại diện cho nhiều hình thái đô thị, quy mô và truyền thống quy hoạch khác nhau, tạo nên một "phòng thí nghiệm sống" để thử nghiệm và tái định hình các mô hình chuyển đổi đô thị bền vững trong thực tiễn. Mỗi thành phố mang đến những thách thức và mục tiêu phát triển riêng, đồng thời đóng góp những kinh nghiệm đa dạng cho mạng lưới hợp tác. 

Paris là thành phố mở đầu, được xem là một trong những đô thị có mật độ dân số cao nhưng vẫn thân thiện với người đi bộ bậc nhất châu Âu nhờ hệ thống tàu điện ngầm rộng khắp và hoạt động hiệu quả. Tuy nhiên, trong nhiều thập kỷ, quá trình phát triển đô thị tại đây chủ yếu phục vụ phương tiện cá nhân, kéo theo hàng loạt hệ lụy như ô nhiễm không khí kéo dài, không gian đường phố kém thân thiện với người đi bộ và người đi xe đạp, trong khi không gian công cộng vẫn ưu tiên giao thông cơ giới hơn là chất lượng sống của cư dân.

Nổi tiếng với di sản kiến trúc và các không gian công cộng đặc sắc ở khu vực trung tâm lịch sử, Paris đồng thời cũng đang đối mặt với nhiều thách thức đô thị. Diện tích không gian xanh của thành phố vẫn thấp hơn đáng kể so với các mục tiêu của châu Âu; hiệu ứng đảo nhiệt đô thị ngày càng gia tăng qua từng mùa hè; trong khi khoảng cách phát triển giữa các quận trung tâm và vùng ngoại ô tiếp tục phản ánh sự chênh lệch sâu sắc trong cấu trúc đô thị của vùng đại đô thị Paris.

Trong thập kỷ qua, chính quyền thành phố Paris đã từng bước triển khai một hệ thống chiến lược đồng bộ nhằm giải quyết những nghịch lý nêu trên, thông qua một quá trình cải tạo có chủ đích và từng bước đối với cấu trúc đô thị hiện hữu. Bài viết này tập trung phân tích 3 chiến lược tiêu biểu, bám sát các mục tiêu cốt lõi của dự án ReGreeneration.

Chiến lược đầu tiên là mô hình "Thành phố 15 phút" (15-minute city), hướng tới tái tổ chức đời sống khu dân cư dựa trên nguyên tắc tiếp cận gần, khuyến khích các hình thức di chuyển bền vững và tăng cường phân quyền trong quản trị đô thị.

Chiến lược thứ hai là thiết kế không gian công cộng có lồng ghép yếu tố giới, nhằm bảo đảm hệ thống đường phố, công viên và hạ tầng công cộng đáp ứng nhu cầu của mọi nhóm cư dân.

Chiến lược thứ ba là tái định vị trường học như một loại hình hạ tầng đa chức năng, vừa phục vụ mục tiêu thích ứng với biến đổi khí hậu, vừa đóng vai trò là hạ tầng xã hội. Thông qua cách tiếp cận này, Paris đã biến mạng lưới trường học hiện hữu thành các không gian thúc đẩy phủ xanh đô thị, tổ chức hoạt động cộng đồng và tăng cường khả năng thích ứng với khí hậu ngay trong từng khu dân cư.

Tái thiết sân bay trực thăng Plaine Vaugirard

Tại Paris, dự án ReGreeneration được triển khai trọng điểm tại Quận 15, nơi chính quyền thành phố đang thực hiện kế hoạch tái thiết khu bãi đáp trực thăng Plaine Vaugirard.

Nằm bên ngoài tuyến đường vành đai Boulevard Périphérique, Plaine Vaugirard là khu vực tập trung nhiều nhà ở xã hội nhưng chất lượng môi trường đô thị vẫn còn nhiều hạn chế. Không gian công cộng thiếu tính kết nối, hạ tầng phục vụ vui chơi và giải trí chưa đáp ứng nhu cầu, khiến chất lượng sống của cư dân chưa được cải thiện tương xứng.

Bên cạnh đó, khu vực này được hình thành từ nhiều phân khu với chức năng khác nhau nhưng thiếu sự liên kết cả trong nội bộ lẫn với trung tâm thành phố. Vì vậy, tăng cường kết nối không gian và hoàn thiện hệ thống hạ tầng đô thị được xem là những mục tiêu trọng tâm của quá trình tái thiết.

Dự án sẽ chuyển đổi khu bãi đáp trực thăng thành không gian công cộng rộng 1,8ha, từng bước mở cửa để phục vụ nhu cầu sinh hoạt của cộng đồng với các chức năng như công viên cây xanh, khu thể thao và không gian vui chơi, giải trí.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, Paris sẽ cải tạo nền đất, tăng cường trồng cỏ và cây xanh, đồng thời mở rộng Công viên Suzanne Lenglen sang phần diện tích hiện đang bị bê tông hóa của khu vực. Mục tiêu đặt ra là nâng diện tích không gian xanh được phục hồi thêm ít nhất 25%.

Không chỉ tập trung vào cải tạo hạ tầng, dự án còn coi đồng kiến tạo là một nguyên tắc xuyên suốt. Người dân địa phương sẽ trực tiếp tham gia vào quá trình định hình không gian mới, từ đó bảo đảm các giải pháp được triển khai phản ánh đúng nhu cầu và kỳ vọng của cộng đồng, thay vì được áp đặt từ bên ngoài.

Được định vị là một dự án trọng điểm trong khuôn khổ chương trình ReGreeneration rộng lớn, dự án Sân bay trực thăng mang sứ mệnh hiện thực hóa tầm nhìn "Đô thị 15 phút" ở quy mô khu dân cư: Tích hợp đồng thời các mục tiêu cải thiện môi trường, công bằng xã hội và kích hoạt cộng đồng vào một quá trình chuyển đổi đồng bộ.

Đây còn được kỳ vọng sẽ trở thành mô hình tham chiếu cho quá trình triển khai các chiến lược phát triển đô thị của Paris vào thực tiễn. Từ quy hoạch lân cận đến thiết kế có sự tham gia của cộng đồng, những định hướng ở cấp thành phố sẽ được kiểm chứng và điều chỉnh thông qua một dự án cụ thể, phù hợp với các điều kiện thực tế cũng như nhu cầu của chính cộng đồng địa phương.

"Thành phố 15 phút": Đưa nguyên tắc tiếp cận vào chính sách phát triển đô thị

Trong những năm gần đây, Paris theo đuổi mục tiêu xây dựng "Thành phố 15 phút", mô hình do nhà quy hoạch đô thị Carlos Moreno đề xuất và được Thị trưởng Anne Hidalgo đưa vào chương trình hành động trong cuộc bầu cử năm 2020. Mục tiêu của mô hình là đưa các dịch vụ thiết yếu như việc làm, trường học, cơ sở y tế, cửa hàng và không gian giải trí đến gần hơn với người dân, để hầu hết nhu cầu hằng ngày đều có thể được đáp ứng trong phạm vi 15 phút đi bộ hoặc đi xe đạp.

Để hiện thực hóa tầm nhìn đó, Paris không chỉ cải tạo hạ tầng mà còn điều chỉnh cách quản lý và quy hoạch đô thị. Thành phố đã cập nhật bản Quy hoạch đô thị địa phương để thích ứng với sinh khí hậu (PLU), coi khả năng tiếp cận các dịch vụ thiết yếu là một tiêu chí quan trọng trong tổ chức không gian đô thị. Cùng với đó, quy hoạch phân khu cũng được điều chỉnh nhằm thúc đẩy phát triển đa chức năng, hạn chế tình trạng tách biệt giữa khu ở, khu thương mại và khu sản xuất, yếu tố vốn làm suy giảm tính kết nối của đô thị.

Song song với những thay đổi về quy hoạch, Paris cũng mở rộng quyền tự chủ cho chính quyền địa phương. Thông qua Hiệp ước Lân cận (Pact of Proximity) được ban hành năm 2021, 20 quận nội đô được trao thêm thẩm quyền và nguồn lực để chủ động triển khai các dự án phù hợp với nhu cầu của từng khu vực.

Paris đồng thời đẩy mạnh đầu tư vào hạ tầng giao thông bền vững. Kế hoạch phát triển xe đạp giai đoạn 2015 - 2020 đã giúp Paris xây dựng hơn 1.094km làn đường dành riêng cho xe đạp. Nhờ đó, lượng người sử dụng xe đạp hằng ngày tăng 47% trong giai đoạn 2019 - 2020. Trên nền tảng đó, thành phố tiếp tục đầu tư 250 triệu euro cho kế hoạch phát triển xe đạp 2021 - 2026, hướng tới mục tiêu đưa xe đạp trở thành phương thức di chuyển thuận tiện trên toàn đô thị.

Song song với đó, kế hoạch phát triển không gian đi bộ giai đoạn 2023 - 2030 đặt mục tiêu bổ sung thêm 100ha không gian dành cho người đi bộ, kết hợp mở rộng các hành lang xanh và tăng cường hệ thống hạ tầng che bóng mát.

Ở quy mô toàn vùng đô thị, dự án Grand Paris Express đang bổ sung 200km tuyến metro cùng 68 nhà ga mới, tạo mạng lưới kết nối chặt chẽ hơn giữa các khu vực ngoại ô và trung tâm Paris. Điều này cho thấy mô hình "Thành phố 15 phút" không chỉ được triển khai trong phạm vi đường vành đai Boulevard Périphérique, mà còn hướng tới mở rộng ra toàn vùng đại đô thị.

Mô hình "Thành phố 15 phút" đặt ra một bài toán mới cho công tác quy hoạch và thiết kế đô thị: Làm thế nào để nâng cao chất lượng không gian sống ở quy mô cộng đồng mà không làm thay đổi cấu trúc của một đô thị đã phát triển với mật độ cao. Paris lựa chọn cách tiếp cận từng bước, ưu tiên tái phân bổ không gian đường phố, khai thác hiệu quả hạ tầng hiện hữu và bổ sung các chức năng mới cho các công trình sẵn có, thay vì phá bỏ để tái thiết trên quy mô lớn.

Thiết kế đô thị có lồng ghép yếu tố giới: Hướng tới không gian công cộng an toàn và thân thiện

Dù được thiết kế để phục vụ mọi người, nhiều không gian công cộng trên thực tế vẫn chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu của phụ nữ. Nhiều nghiên cứu cho thấy phụ nữ có những yêu cầu khác biệt khi sử dụng không gian đô thị, đặc biệt về mức độ an toàn, điều kiện chiếu sáng, tầm nhìn, hệ thống ghế nghỉ, các tiện ích công cộng cũng như khả năng định hướng trên các tuyến di chuyển.

Nhận thức rõ những khác biệt này, trong hơn một thập kỷ qua, Paris từng bước xây dựng một chiến lược toàn diện nhằm lồng ghép yếu tố giới vào quy hoạch và thiết kế đô thị. Thành phố không chỉ xem đây là một nguyên tắc trong thiết kế không gian, mà còn đưa yếu tố giới trở thành một nội dung quan trọng trong quản trị đô thị và quá trình thay đổi nhận thức xã hội.

Chính quyền thành phố đã biên soạn và xây dựng một hệ thống hướng dẫn dành cho các nhà quy hoạch, kiến trúc sư và các đơn vị quản lý không gian công cộng về lồng ghép yếu tố giới trong thiết kế và quản lý không gian công cộng. Bộ tài liệu này được hoàn thiện và cập nhật liên tục trong giai đoạn 2016 - 2023, trở thành cơ sở tham chiếu cho việc thiết kế và quản lý không gian công cộng theo hướng bình đẳng và hòa nhập.

Ấn bản đầu tiên đặt nền móng cho cách tiếp cận này. Các phiên bản tiếp theo mở rộng nội dung với 47 thực hành tiêu biểu về lồng ghép yếu tố giới trong quy hoạch và thiết kế đô thị, từ tổ chức khảo sát thực địa có sự tham gia của cộng đồng, cải thiện an toàn vào ban đêm, nâng cao sự hiện diện của phụ nữ trong không gian công cộng đến tích hợp yếu tố giới trong quá trình chuẩn bị cho Thế vận hội Olympic.

Đến năm 2023, Paris tiếp tục giới thiệu một bộ công cụ đánh giá nhằm hỗ trợ các địa phương rà soát chất lượng không gian công cộng dưới góc độ giới. Bộ công cụ được xây dựng xoay quanh 5 nhóm tiêu chí: Khả năng tiếp cận và di chuyển của phụ nữ và các nhóm thiểu số về giới; cách các nhóm này sử dụng không gian công cộng; mức độ hiện diện và khả năng được nhìn nhận trong không gian đô thị; cảm nhận về an toàn và mức độ tham gia vào quá trình định hình, phát triển không gian đô thị.

Trọng tâm của cách tiếp cận này là nguyên tắc "2A", gồm aménagement (quy hoạch, thiết kế không gian) và animation (tổ chức các hoạt động cộng đồng). Theo đó, một không gian công cộng chỉ thực sự hòa nhập khi thiết kế vật chất và các hoạt động diễn ra trong không gian đó được triển khai đồng bộ. Nói cách khác, việc bổ sung ghế ngồi, hệ thống chiếu sáng hay điều chỉnh mặt bằng sẽ không tạo nên sự thay đổi nếu các hoạt động cộng đồng, những chuẩn mực ứng xử và cách không gian công cộng phản ánh sự đa dạng của cư dân vẫn không thay đổi.

Để hiện thực hóa cách tiếp cận này, Paris đưa phương pháp "khảo sát thực địa có sự tham gia của cộng đồng" thành một công cụ quan trọng trong quá trình quy hoạch. Từ năm 2014, chính quyền thành phố đã tổ chức các cuộc khảo sát với sự tham gia của phụ nữ tại hơn một chục quận nội đô. Trong các cuộc khảo sát này, người dân trực tiếp đi bộ qua khu vực mình sinh sống để đánh giá không gian, xác định những vị trí hoặc điều kiện khiến họ gặp khó khăn khi sử dụng không gian công cộng, đồng thời đề xuất các giải pháp cải thiện.

Kết quả của các cuộc khảo sát không chỉ dừng ở việc ghi nhận ý kiến. Mọi nhận xét và đề xuất đều được tổng hợp thành báo cáo và kế hoạch hành động, trở thành nguồn dữ liệu đầu vào cho quá trình lập quy hoạch và triển khai các dự án phát triển đô thị.

Trong giai đoạn 2021 - 2022, phương pháp khảo sát thực địa có sự tham gia của cộng đồng được triển khai trong khuôn khổ chương trình Embellir Votre Quartier (Làm đẹp khu phố của bạn) tại 6 khu dân cư thuộc các quận 10, 11, 12, 18, 19 và 20 của Paris. Mỗi cuộc khảo sát đều đưa ra những đề xuất cải tạo phù hợp với đặc điểm và nhu cầu của từng khu vực. Đến năm 2025, chính quyền Paris tiếp tục công bố một cẩm nang hướng dẫn thực hành, qua đó chuẩn hóa phương pháp này và tạo điều kiện để các chính quyền địa phương, nhà quy hoạch và cộng đồng dân cư tại Pháp cũng như nhiều nơi khác có thể áp dụng.

Song song với việc hoàn thiện các công cụ quy hoạch và mở rộng sự tham gia của cộng đồng, Paris cũng chú trọng thay đổi tư duy ngay trong đội ngũ làm công tác quy hoạch. Năm 2021, thành phố triển khai chương trình đào tạo Gender Awakenings (Thức tỉnh Nhận thức về Giới), quy tụ các chuyên gia nhằm nâng cao năng lực lồng ghép yếu tố giới cho gần 800 cán bộ, chuyên gia quy hoạch và đại diện chính quyền tại Paris cũng như nhiều địa phương khác. Chương trình hướng tới việc xây dựng một nền văn hóa nghề nghiệp coi bình đẳng giới là một nguyên tắc xuyên suốt trong quy hoạch và thiết kế đô thị, trên cơ sở nhận thức rằng hiệu quả của các công cụ đánh giá hay phương pháp tham vấn cộng đồng cuối cùng vẫn phụ thuộc vào những người trực tiếp vận dụng chúng.

Trong cách tiếp cận của Paris, những yếu tố tưởng chừng rất nhỏ như vị trí ghế nghỉ, nhà vệ sinh công cộng, khu vui chơi trẻ em, sân thể thao hay hệ thống chiếu sáng đều được xem là một phần của bài toán bình đẳng giới. Nguyên nhân là phụ nữ vẫn đảm nhận phần lớn công việc chăm sóc gia đình, khiến nhu cầu di chuyển và sử dụng không gian đô thị của họ có nhiều khác biệt so với nam giới.

Vì vậy, từ khâu khảo sát hiện trạng, xây dựng nhiệm vụ thiết kế, tổ chức tham vấn cộng đồng cho đến đánh giá sau khi công trình đi vào sử dụng, yếu tố giới đều cần được xem xét một cách hệ thống và đi kèm với cơ chế theo dõi, đánh giá rõ ràng.

Tái định vị trường học thành hạ tầng khí hậu - xã hội

Một trong những sáng kiến nổi bật nhất trong chiến lược chuyển đổi đô thị của Paris là tái định nghĩa vai trò của sân trường học. Mạng lưới trường học công lập và các trường trung học cơ sở được phân bố tương đối đồng đều trên toàn thành phố, với phần lớn người dân chỉ cách khoảng 200m là có thể tiếp cận một trường công. Tuy nhiên, sau giờ học và vào các ngày cuối tuần, phần lớn sân trường lại bị đóng cửa, khiến quỹ không gian này chưa thể phát huy vai trò như một địa điểm sinh hoạt chung cho cộng đồng.

Bên cạnh đó, hơn 70ha sân trường trên toàn Paris hiện vẫn chủ yếu được lát bằng nhựa đường. Loại vật liệu này hấp thụ và giữ nhiệt lớn, hạn chế khả năng thấm hút nước mưa, đồng thời góp phần làm trầm trọng thêm hiện tượng đảo nhiệt đô thị. Theo dự báo của Cơ quan Khí tượng Pháp, vào cuối thế kỷ XXI, Paris có thể phải trải qua thêm 10 - 25 ngày nắng nóng cực đoan mỗi năm.

Chương trình "Sân trường Ốc đảo" (Cours Oasis) ra đời từ Chiến lược Thích ứng đô thị của Paris được Hội đồng thành phố thông qua năm 2017, nhằm trực tiếp giải quyết vấn đề này. Theo đó, Paris hướng tới việc từng bước cải tạo toàn bộ sân trường công lập và trường trung học cơ sở trên địa bàn thành những không gian xanh, đa dạng sinh học, có khả năng hấp thụ nước mưa và đóng vai trò như những "ốc đảo giảm nhiệt" giữa không gian đô thị.

Từ năm 2017 đến nay, thành phố đã hoàn thành cải tạo 208 sân trường theo mô hình ốc đảo cùng 5 khu nhà trẻ áp dụng mô hình tương tự; trong đó, khoảng 130 dự án đã được triển khai và ghi nhận kết quả đến năm 2023. Theo Kế hoạch Khí hậu mới, Paris đặt mục tiêu nâng số lượng sân trường ốc đảo lên 360 khu vào năm 2030.

Điểm đặc biệt của mô hình này nằm ở cách tiếp cận toàn diện trong thiết kế không gian. Bề mặt sân trường được xem là yếu tố then chốt, với việc thay thế dần lớp nhựa đường truyền thống bằng các vật liệu tự nhiên, có khả năng thấm nước tốt hơn. Địa hình sân được điều chỉnh với độ dốc phù hợp để thu gom và dẫn nước mưa về các khu vực cây xanh, đồng thời hạn chế sử dụng những bề mặt bí nhiệt, hấp thụ nhiệt mạnh tại các vị trí không có bóng râm.

Song song với việc cải tạo nền sân, diện tích xanh trong trường học cũng được mở rộng thông qua trồng thêm cây, xây dựng mái xanh, tường xanh, cùng các mô hình vườn thực nghiệm và vườn cây ăn quả. Các loài thực vật được lựa chọn không chỉ phù hợp với môi trường giáo dục mà còn có khả năng thích ứng tốt với những biến đổi khí hậu trong tương lai. Thành phố cũng bổ sung thêm các khu vực tạo bóng mát, hồ nước, đài phun nước nhằm tối ưu hóa hiệu quả làm mát, tạo không gian vui chơi và hỗ trợ hoạt động học tập ngoài trời cho học sinh. Trong quá trình cải tạo, chính quyền ưu tiên sử dụng các loại vật liệu có nguồn cung ứng tại chỗ, rút ngắn chuỗi vận chuyển và tăng tỷ lệ vật liệu tái chế.

Điểm tạo nên sự khác biệt của chương trình "Sân trường Ốc đảo" so với những dự án cải tạo sân chơi thông thường nằm ở cách tiếp cận lấy cộng đồng làm trung tâm, cùng tham vọng không chỉ dừng lại ở việc cải thiện cảnh quan.

Quá trình cải tạo bắt đầu bằng các buổi trao đổi với học sinh, giáo viên và nhân viên nhà trường nhằm nâng cao nhận thức về mục tiêu thích ứng khí hậu, đồng thời cùng thống nhất phương án tổ chức lại không gian trước khi bước vào giai đoạn thiết kế. Để quá trình tham gia này diễn ra hiệu quả, Paris đã phát triển những công cụ hỗ trợ thiết kế riêng, giúp học sinh trực tiếp đóng góp ý tưởng và tham gia định hình không gian học tập, vui chơi thay vì chỉ là những người thụ hưởng sau cùng.

Từ những ý kiến thu thập được, hệ thống trang thiết bị và cách bố trí sân trường được điều chỉnh để đáp ứng nhu cầu thực tế của cộng đồng nhà trường, đặc biệt chú trọng việc phân chia không gian công bằng giữa các nhóm học sinh khác nhau, từ trẻ nhỏ, trẻ lớn đến học sinh nam, nữ.

Đặc biệt, việc bố trí các khu vực thể thao được xem xét dưới góc độ bình đẳng giới. Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng những thiết kế như không gian xanh dễ tiếp cận, khu vực vui chơi mở hay các cấu trúc leo trèo có thể khuyến khích học sinh tương tác và sử dụng sân trường đa dạng hơn, thay vì để một nhóm nhất định chiếm phần lớn diện tích sử dụng và chương trình đã vận dụng trực tiếp những bằng chứng thực tiễn này vào thiết kế.

Với cách tiếp cận đó, sân trường được nhìn nhận là một mô hình xã hội thu nhỏ, nơi cách tổ chức vật lý có thể củng cố hoặc phá bỏ những rào cản trong quá trình tương tác giữa học sinh. Vì vậy, toàn bộ quá trình thiết kế được xây dựng theo hướng khuyến khích sự tham gia, chia sẻ và sử dụng không gian một cách bình đẳng hơn.

Chương trình "Sân trường Ốc đảo" được theo dõi và đánh giá thông qua một hệ thống nghiên cứu bài bản với các phương pháp khoa học chặt chẽ. Tại các sân trường sau cải tạo, thành phố đã lắp đặt các trạm quan trắc thời tiết cùng hệ thống cảm biến, kết hợp với khảo sát ý kiến và nghiên cứu thực địa để đo lường tác động của mô hình này đối với vi khí hậu, mức độ tiếng ồn, tiềm năng gia tăng đa dạng sinh học và những thay đổi trong tương tác xã hội.

Quá trình đánh giá có sự tham gia của nhiều đối tác nghiên cứu uy tín, trong đó có Cơ quan Khí tượng Pháp, Phòng thí nghiệm Liên ngành về Đánh giá Chính sách Công của Viện Khoa học Chính trị Paris (Sciences Po) và Phòng thí nghiệm Liên ngành về Năng lượng Tương lai thuộc Đại học Paris Diderot.

Năm 2018, "Sân trường Ốc đảo" được lựa chọn tham gia chương trình Hành động Đổi mới Đô thị (Urban Innovative Actions) của Liên minh châu Âu. Với nguồn tài trợ từ Quỹ Phát triển Khu vực Châu Âu, chương trình đã hỗ trợ Paris triển khai cải tạo thí điểm 10 trường học trong giai đoạn 2019 - 2022, đồng thời góp phần đưa mô hình này được giới thiệu và nhân rộng tại nhiều đô thị trên thế giới.

Hiện nay, Paris cũng đang đóng vai trò đối tác trong dự án nghiên cứu so sánh COOLSCHOOLS cùng với Barcelona, Brussels và Rotterdam nhằm xây dựng phương pháp chung để triển khai, đánh giá các mô hình sân trường "ốc đảo" tại các đô thị châu Âu. Việc chia sẻ kinh nghiệm và kết quả nghiên cứu giữa các đô thị cũng phù hợp với mục tiêu lan tỏa tri thức và thúc đẩy hợp tác mà chương trình ReGreeneration hướng tới.

Ngoài giờ học, các sân trường sau cải tạo còn được mở rộng chức năng, trở thành những không gian phục vụ cộng đồng dân cư xung quanh. Một số điểm trường hiện được mở cửa định kỳ vào các buổi sáng thứ Bảy trong khuôn khổ mô hình "Thành phố 15 phút"; trong khi đó, một số sân trường khác được quy hoạch trở thành điểm tránh nóng dành cho các nhóm dân cư dễ bị tổn thương trong những đợt nắng nóng cực đoan, vận hành đồng bộ với kế hoạch ứng phó nắng nóng của thành phố.

Các tổ chức, hội đoàn địa phương có thể đăng ký sử dụng những không gian mở này cho các hoạt động cộng đồng. Song song với đó, Paris cũng tổ chức các diễn đàn, cuộc gặp gỡ với người dân nhằm khuyến khích cư dân khu phố cùng tham gia vào quá trình hình thành, quản lý và phát huy giá trị của những không gian mới.

Sau khi hoàn thành cải tạo, sân trường tại Paris không còn chỉ là nơi phục vụ hoạt động giáo dục mà trở thành một tài sản chung của cộng đồng. Đây có thể là những mảng xanh quý giá tại các khu vực còn thiếu không gian công cộng, là nơi người dân tìm đến để tránh nóng trong bối cảnh khí hậu ngày càng khắc nghiệt, là địa điểm diễn ra các hoạt động gắn kết cộng đồng, đồng thời là không gian nuôi dưỡng những giá trị về trách nhiệm với môi trường và tinh thần kết nối xã hội thông qua quá trình sử dụng hằng ngày.

Sáng kiến bổ trợ "Đường phố quanh trường học" (Rues aux Écoles) tiếp tục mở rộng tư duy này ra không gian giao thông xung quanh các cơ sở giáo dục. Theo chương trình, những tuyến đường tiếp giáp với trường mẫu giáo và tiểu học được chuyển đổi thành không gian ưu tiên cho người đi bộ. Tại những khu vực phù hợp, các rào chắn di động được lắp đặt nhằm hạn chế phương tiện cơ giới trong khung giờ đưa đón học sinh, đồng thời vẫn duy trì lối tiếp cận cho xe cứu hộ và các hoạt động giao nhận thiết yếu.

Ở những nơi chưa thể tổ chức đóng đường hoàn toàn, phương tiện được kiểm soát ở tốc độ rất thấp, tương đương tốc độ đi bộ, trong khi người đi bộ được ưu tiên sử dụng toàn bộ không gian đường phố. Tính đến tháng 9/2025, hơn 300 tuyến đường đã được áp dụng các biện pháp giảm lưu lượng giao thông trong khuôn khổ chương trình, tương đương khoảng một nửa số trường mẫu giáo và tiểu học trên toàn Paris.

Trong số đó, 100 tuyến phố đã được cải tạo cảnh quan đồng bộ với các giải pháp như sử dụng vật liệu lát sáng màu, trồng thêm cây xanh và kiến tạo các mảng sinh thái nhằm góp phần giảm hiện tượng đảo nhiệt đô thị vào ban đêm. Khởi nguồn từ giai đoạn giao thông suy giảm năm 2020 trước những lo ngại về chất lượng không khí và an toàn đường phố, chương trình đã từng bước được mở rộng, trở thành một cấu phần lâu dài trong chiến lược phát triển hạ tầng trường học của Paris.

Nhìn nhận tổng thể, mô hình "Sân trường Ốc đảo" và "Đường phố quanh trường học" tạo nên một mạng lưới không gian đô thị phân tán, có khả năng thích ứng với khí hậu và mở rộng khả năng tiếp cận của cộng đồng. Chương trình được tích hợp vào nhịp sống thường nhật của thành phố, đồng thời gắn kết chặt chẽ với các mục tiêu trong kế hoạch Đa dạng sinh học và kế hoạch Khí hậu của thành phố.

Đối với các kiến trúc sư và nhà thiết kế đô thị, mô hình này mở ra một hướng tiếp cận giàu tính tham khảo, có khả năng áp dụng tại nhiều bối cảnh khác nhau. Chương trình định vị mạng lưới các cơ sở giáo dục hiện hữu như một nguồn tài nguyên đô thị chưa được khai thác tối ưu. Câu hỏi được đặt ra là: Những không gian này có thể phát huy giá trị gì nếu thiết kế, công năng và mối liên kết với các khu dân cư xung quanh được xem xét lại một cách toàn diện?

Trong bối cảnh một đô thị mật độ cao như Paris, nơi quỹ đất ngày càng hạn chế và diện tích cây xanh bình quân đầu người vẫn chưa đạt các mục tiêu chung của châu Âu, sân trường trở thành không gian quý giá đang tồn tại ngay trước mắt nhưng chưa được phát huy hết tiềm năng.

Paris: Hình mẫu tham chiếu cho quá trình tái thiết đô thị tại châu Âu

Mỗi chiến lược được phân tích trong bài viết này đều phản ánh sâu sắc thực tiễn của công tác tái thiết đô thị.

Mô hình "Thành phố 15 phút" đặt nền tảng cho quan điểm quá trình tái thiết cần bắt đầu từ quy mô khu phố, nhằm khôi phục những điều kiện thiết yếu cho đời sống thường nhật và phân bổ chúng một cách công bằng hơn trên toàn thành phố. Trong khi đó, thiết kế có lồng ghép yếu tố về giới nhấn mạnh rằng tái thiết đô thị chỉ thực sự tạo ra giá trị khi giải quyết được những rào cản khiến một số nhóm cư dân bị hạn chế khả năng tiếp cận không gian công cộng, đồng thời xem xét lại cả môi trường vật chất lẫn các quy trình định hình nên không gian đó.

Chiến lược biến sân trường học thành các "ốc đảo" xanh cho thấy tái thiết đô thị không nhất thiết phải bắt đầu từ những công trình mới hoàn toàn. Trong nhiều trường hợp, những thay đổi có ý nghĩa nhất lại đến từ việc nhìn nhận lại các hạ tầng hiện hữu, khai mở tiềm năng của chúng để phục vụ đồng thời các mục tiêu về sinh thái, xã hội và giáo dục.

Những chương trình này phản ánh triết lý cốt lõi của dự án ReGreeneration: Quá trình chuyển đổi các đô thị châu Âu không thể đạt được thông qua những can thiệp đơn lẻ hay các giải pháp chỉ giới hạn trong một lĩnh vực. Tái thiết đô thị là một quá trình mang tính hệ thống, đòi hỏi sự kết nối giữa chính sách quy hoạch, đầu tư giao thông, cơ chế quản trị có sự tham gia của cộng đồng và thiết kế không gian nhằm hướng tới những mục tiêu chung. Quan trọng hơn, sự liên kết này cần được duy trì xuyên suốt qua các giai đoạn quản lý cũng như vòng đời của từng dự án.

Paris là một trong 9 thành phố tham gia mạng lưới ReGreeneration, đồng thời là một trong những điểm khởi đầu để dự án tích lũy và lan tỏa tri thức. Khi chương trình được triển khai tại các đô thị có quy mô, điều kiện khí hậu, mô hình quản trị và lịch sử phát triển khác nhau, câu hỏi đặt ra là những kinh nghiệm từ Paris có thể được điều chỉnh và vận dụng ra sao trong các bối cảnh mới; đâu là những yếu tố cần thay đổi để phù hợp với từng địa phương; và ngược lại, Paris có thể tiếp nhận những bài học nào từ các thành phố khác./.

Theo ArchDaily