Nhìn lại PREVI Lima (Peru) sau hơn nửa thế kỷ: Di sản của một bản thiết kế chủ đích “bỏ ngỏ”

Trong giới kiến trúc, tên tuổi của kiến trúc sư thường lưu dấu qua các bản vẽ, bức ảnh nghệ thuật hay giải thưởng danh giá trong suốt nhiều thập kỷ. Nhưng trên thực tế, rất ít công trình giữ nguyên trạng thái như ngày đầu được bàn giao. Theo thời gian, cấu trúc gia đình mở rộng, nhu cầu làm ăn buôn bán nảy sinh cùng sự thay đổi của lối sống hiện đại. Chính nhịp sống năng động này đã thôi thúc người dân không ngừng đục đẽo, cơi nới và điều chỉnh tổ ấm sao cho vừa vặn nhất với hoàn cảnh thực tế.

Nhìn từ thực tế đó, PREVI Lima (dự án Nhà ở Thử nghiệm tại Lima, Peru) mang đến một câu chuyện hoàn toàn khác biệt. Không chỉ là một dự án nhà ở xã hội được thiết kế bởi nhiều kiến trúc bậc thầy như James Stirling, Aldo van Eyck hay Christopher Alexander, PREVI còn là một “phòng thí nghiệm đô thị” hiếm hoi, nơi quá trình ở, sửa chữa, cơi nới và thích ứng của cư dân được xem như sự tiếp nối tự nhiên của kiến trúc. Ra đời từ cuối những năm 1960, PREVI ấp ủ tham vọng phát triển các nguyên mẫu nhà ở có khả năng “trưởng thành” cùng các thế hệ cư dân, thay vì đóng khung đời sống trong một thiết kế bất dịch.

PREVI được khởi xướng trong bối cảnh làn sóng đô thị hóa đang bùng nổ trên khắp Mỹ Latinh, kéo theo bài toán nhức nhối về khủng hoảng nhà ở và vấn nạn xây cất tự phát tràn lan. Tuy nhiên, thay vì dùng những quy định quy hoạch cứng nhắc để ngăn chặn dòng chảy này, PREVI tìm ra giải pháp đồng hành và thích ứng.

Giải pháp không gian linh hoạt

Mỗi ngôi nhà tại PREVI được hình dung như một “bộ khung mở rộng” có thể phát triển song song với chu kỳ sinh học và kinh tế của một gia đình. Việc xây thêm phòng, nâng thêm tầng hay nới rộng mái hiên không bị coi là sai lệch quy hoạch, mà chính là kịch bản đã được tính toán từ trước. Dự án bắt đầu từ một triết lý cốt lõi: Không gian sống bắt buộc phải thay đổi theo nhu cầu sinh hoạt thực tế. Do đó, việc hoàn thiện phần thô không phải là điểm kết thúc, mà là sự khởi đầu cho một quá trình phát triển dài hạn.

Ý đồ trao quyền cho cư dân được hiện thực hóa qua từng cấu trúc vật lý của không gian. Chọn hướng đi quy hoạch thấp tầng nhưng mật độ cao, dự án tạo điều kiện để các gia đình tự do mở rộng mà không phá vỡ cấu trúc cảnh quan hay hạ tầng kỹ thuật chung. Các khoảng sân trong được bố trí khéo léo để lấy sáng và đón gió, nhưng thực chất lại là những “khoảng lùi dự phòng” cho kế hoạch trong tương lai. Đáng chú ý, mấu chốt của thiết kế nằm ở hệ kết cấu chịu lực được tổ chức và tính toán cẩn thận, trở thành bệ đỡ vững chắc cho các phần xây dựng thêm.

Dưới góc nhìn bảo tồn truyền thống, diện mạo kiến trúc ban đầu của PREVI dường như đã bị phá vỡ. Qua nhiều thập kỷ, sự biến đổi diễn ra ở mọi ngóc ngách: Những chiếc ban công nhỏ nhắn đã được quây kín lại thành phòng ngủ, những sân thượng lộng gió cơi nới thành các căn hộ độc lập, còn không gian tầng trệt trở thành mặt bằng kinh doanh nhộn nhịp. Sự đan xen giữa vật liệu mới và những mảng tường gạch nguyên bản biến mặt tiền mỗi ngôi nhà thành một “mặt cắt địa tầng”, ghi dấu quá trình bồi đắp của nhiều thế hệ cư dân. Dù vẫn còn một vài căn nhà vương lại chút âm hưởng của thiết kế cũ, song phần lớn đã chuyển mình mạnh mẽ đến nỗi kiến trúc ban đầu gần như bị xóa nhòa hoàn toàn.

Giới kiến trúc hàn lâm từ lâu vẫn thường vận hành theo một định kiến vô hình: Kiến trúc sư là người nắm độc quyền kiến tạo không gian, còn cư dân chỉ là những người thụ động sử dụng. Tại PREVI, định kiến ấy đã hoàn toàn bị xóa bỏ. Các gia đình không chỉ dừng lại ở bước cá nhân hóa chỗ ở bề mặt như bài trí nội thất hay đổi màu sơn. Họ đã thực sự can thiệp sâu vào cấu trúc cốt lõi của công trình: Chủ động tái tổ chức các trục giao thông trong nhà, nới rộng tối đa diện tích, tích hợp hàng loạt công năng mới và thậm chí là định hình lại toàn bộ ranh giới vốn có giữa không gian riêng tư và chốn sinh hoạt cộng đồng.

Các nhà nghiên cứu đô thị khi khảo sát khu vực này đã ưu ái gọi người dân ở đây là những “kiến trúc sư bản địa”. Đây là một sự thừa nhận đầy trân trọng rằng việc định hình không gian sống chưa bao giờ dừng lại ở thời điểm công trình cắt băng khánh thành. Tại PREVI, sự cư trú của cư dân mới là mảnh ghép hoàn thiện bản thiết kế.

Bài toán đánh đổi trật tự đô thị

Dẫu vậy, việc chia sẻ “quyền tác giả” cho cư dân cũng kéo theo những xung đột và hệ lụy tất yếu. Một bài toán nan giải được đặt ra: Nếu cho phép các công trình tự do biến đổi theo ý thích cá nhân, điều gì sẽ xảy ra với tính đồng bộ của thiết kế? Liệu trật tự đô thị có thể tồn tại nguyên vẹn sau những lần sửa đổi liên tục?

Những câu hỏi này cho đến nay vẫn là tâm điểm trong các cuộc tranh luận về mô hình “nhà ở đồng thiết kế”. Dù PREVI là minh chứng thuyết phục cho tiềm năng to lớn của việc trao quyền tác giả cho cư dân, song dự án cũng phơi bày những giới hạn tất yếu trong việc kiểm soát kiến trúc. Khi một công trình chính thức bước ra khỏi bản vẽ để hòa vào dòng chảy đời thực, nó tất yếu phải chuyển mình để giải quyết bài toán sinh kế, từ đó vươn xa khỏi mọi ranh giới tưởng tượng ban đầu của những người đã cầm bút phác thảo.

Một hệ quy chiếu hoàn hảo để so sánh với PREVI chính là dự án nhà ở xã hội Quinta Monroy (Chile) do công ty kiến trúc Elemental thiết kế. Tương tự PREVI, dự án này được định hình như một “bộ khung mở”, sẵn sàng đáp ứng nhu cầu cơi nới trong tương lai. Điểm nhấn làm nên tên tuổi của kiến trúc sư Alejandro Aravena nằm ở chiến lược “ngôi nhà một nửa” vô cùng độc đáo. Thay vì xây hoàn thiện, ông chỉ bàn giao phần lõi kỹ thuật kiên cố mà người dân khó có thể tự thi công. Phần không gian còn lại được chủ đích bỏ ngỏ, để các gia đình tự do hoàn thiện khi tiềm lực tài chính cho phép.

Tuy nhiên, những khảo sát thực tế sau này tại Quinta Monroy cũng chỉ ra những hệ lụy y hệt PREVI: Các phần cơi nới dần lấn chiếm không gian sinh hoạt chung, những tầng lầu xây thêm làm xáo trộn diện mạo khu phố và quy mô của các cuộc “trùng tu” đã vượt xa mọi dự liệu ban đầu của đội ngũ thiết kế. Rõ ràng, quyền tự quyết của cư dân một mặt giúp người dân nâng tầm cuộc sống, nhưng mặt khác, lại giáng một đòn mạnh vào giới hạn của các quy chuẩn kiểm soát đô thị trong dài hạn.

Lời giải cho chiến lược phát triển nhà ở xã hội

Giá trị di sản của PREVI nằm ở sự tái định nghĩa khái niệm “quyền tác giả”. Trái ngược với kiến trúc truyền thống, nơi mỗi công trình luôn được mặc định là tài sản sáng tạo của một cá nhân duy nhất, PREVI đề xuất một lăng kính hoàn toàn mới. Khu đô thị hiện tại không phải là công trạng của bất kỳ một kiến trúc sư riêng lẻ nào. Nó thành hình từ sự cộng hưởng chặt chẽ giữa các bản vẽ thiết kế, khát vọng an cư của từng hộ gia đình, bàn tay của người thợ địa phương, bài toán kinh tế vi mô và chính dòng chảy miệt mài của thời gian. Quyền tác giả đã được phân chia cho vô số chủ thể và không một ai có thể tự nhận mình là “cha đẻ” duy nhất.

Kiến trúc đương đại ngày nay đang phải giải quyết những bài toán tương tự. Các dự án bất động sản và nhà ở xã hội được kỳ vọng phải linh hoạt thích ứng trước những biến đổi khắt khe của môi trường, những biến đổi về nhu cầu xã hội và mô hình cư trú không ngừng đổi mới. Ngày nay, giá trị của một công trình không chỉ được định đoạt bởi vẻ đẹp thẩm mỹ hào nhoáng ban đầu, mà còn được đo lường bằng sức bền công năng theo thời gian.

Sự chuyển dịch trong lối tư duy này có thể được nhìn thấy rõ nét qua dự án cải tạo khu dân cư Grand Parc Bordeaux của bộ đôi kiến trúc sư người Pháp Lacaton và Vassal. Tại đây, chất lượng sống thực tế của cư dân được đặt lên trên tham vọng tôn vinh dấu ấn cá nhân của người thiết kế. Thay vì khoác lên công trình một lớp áo hình thức xa rời thực tế, họ chọn giải pháp tối ưu hóa trên nền cấu trúc hiện hữu, bảo toàn vẹn nguyên nhịp sống của cộng đồng nơi đây.

Đến tận hôm nay, PREVI vẫn mang đậm hơi thở của thời đại. Từ rất lâu trước khi những mỹ từ như “tính linh hoạt” hay “đồng thiết kế” phủ sóng trên các diễn đàn kiến trúc, dự án này đã âm thầm giải bài toán: Công trình sẽ vận hành ra sao khi người tạo ra nó chủ động lùi lại và để ngỏ tác phẩm của mình? Bất chấp hàng thập kỷ chuyển mình, “lõi” kiến trúc nguyên bản vẫn chưa bao giờ bị lu mờ. Ở PREVI, sự biến đổi chính là linh hồn và bản sắc làm nên tên tuổi của cả một khu đô thị.

Theo ArchDaily