Tranh chấp chuỗi gia tăng: Cần cách tiếp cận mới trong tố tụng trọng tài

Sáng 3/4, tại Hà Nội, Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) phối hợp cùng Trường Đại học Luật Hà Nội và Trường Đại học Luật TP.HCM tổ chức Hội thảo Quốc gia với chủ đề "Quản trị tố tụng trọng tài trong tranh chấp chuỗi". Đây là sự kiện tổng kết chuỗi Hội thảo chuyên đề và Diễn đàn Khoa học Trọng tài - Hòa giải 2026 (AMS 2026).

Quản trị tố tụng trọng tài trước "làn sóng" tranh chấp chuỗi

Phát biểu khai mạc Hội thảo, GS. TS. Lê Hồng Hạnh, Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) nhấn mạnh, bối cảnh kinh tế toàn cầu và Việt Nam hiện nay đang thay đổi không chỉ về quy mô hay tốc độ phát triển, mà còn ở cấu trúc các quan hệ kinh tế - pháp lý. Theo đó, các giao dịch thương mại, kinh tế ngày nay không còn mang tính đơn lẻ, tách biệt, mà ngày càng được tổ chức theo mô hình chuỗi giá trị, mạng lưới hợp đồng đa tầng, đa bên và xuyên biên giới. 

Theo GS. TS. Lê Hồng Hạnh, sự phát triển của mô hình chuỗi giá trị một mặt tạo ra nhiều cơ hội hợp tác và tăng trưởng, song cũng làm phát sinh những rủi ro pháp lý phức tạp hơn, khó kiểm soát hơn. Một trong những biểu hiện rõ nhất là sự gia tăng của các "chuỗi tranh chấp". 

Nếu như trước đây, tranh chấp thường phát sinh và được giải quyết trong phạm vi một quan hệ pháp lý cụ thể giữa hai bên, thì hiện nay một mâu thuẫn ban đầu có thể lan rộng rất nhanh, kéo theo nhiều tranh chấp liên quan, tạo thành chuỗi liên kết chặt chẽ cả về chủ thể lẫn nội dung. Các chuỗi tranh chấp này có thể phát triển theo chiều dọc, tức là các tranh chấp nối tiếp nhau theo quan hệ nguyên nhân - hệ quả, hoặc theo chiều ngang khi nhiều tranh chấp phát sinh đồng thời từ một nguyên nhân chung, ảnh hưởng đến nhiều chủ thể trong cùng một thời điểm.

Từ thực tiễn đó, chủ tịch VIAC cho rằng sự hình thành các chuỗi tranh chấp không chỉ ảnh hưởng đến tiến trình kinh doanh - đầu tư của doanh nghiệp mà còn đặt ra thách thức lớn đối với hoạt động giải quyết tranh chấp, đặc biệt là trọng tài thương mại. Theo đó, mô hình tố tụng trọng tài truyền thống vốn được thiết kế chủ yếu để giải quyết các tranh chấp đơn lẻ đang bộc lộ nhiều hạn chế khi phải xử lý các tranh chấp có tính liên kết và lan tỏa. Trong bối cảnh đó, trọng tài không chỉ giải quyết từng vụ việc riêng lẻ mà cần tiếp cận theo hướng quản trị toàn bộ hệ sinh thái tranh chấp một cách nhất quán và hiệu quả.

"Quản trị tố tụng trọng tài trong tranh chấp chuỗi vì thế không còn là vấn đề lý luận thuần túy, mà đã trở thành yêu cầu thực tiễn cấp thiết", GS. TS. Lê Hồng Hạnh nhấn mạnh. Theo ông, quản trị tố tụng bao gồm việc nhận diện sớm mối liên hệ giữa các tranh chấp, lựa chọn cơ chế xử lý phù hợp, điều phối giữa các bên và các hội đồng trọng tài, cũng như bảo đảm tính nhất quán của các phán quyết.

Từ góc độ quốc tế, Chủ tịch VIAC cho biết nhiều tổ chức trọng tài lớn trên thế giới đã sớm nhận diện xu hướng tranh chấp chuỗi và có những điều chỉnh tương ứng trong quy tắc tố tụng. Các cơ chế như gộp vụ việc, cho phép nhiều bên tham gia tố tụng, giải quyết tranh chấp hàng loạt hoặc điều phối giữa các hội đồng trọng tài khác nhau đã được áp dụng nhằm tiết kiệm thời gian, chi phí và hạn chế nguy cơ các phán quyết mâu thuẫn. Những công cụ này giúp nâng cao hiệu quả tổng thể của quá trình giải quyết tranh chấp trong bối cảnh các quan hệ thương mại ngày càng phức tạp.

Liên hệ với thực tiễn tại Việt Nam, GS. TS. Lê Hồng Hạnh cho biết các tổ chức trọng tài trong nước cũng đang từng bước tiếp cận và áp dụng các phương thức quản trị hiện đại. Tuy nhiên, do đặc thù của hệ thống pháp lý và mức độ phát triển của thị trường, việc quản trị các chuỗi tranh chấp vẫn còn nhiều thách thức, từ việc nhận diện mối liên hệ giữa các tranh chấp, thu thập và đánh giá chứng cứ, cho đến điều phối thủ tục và bảo đảm tính thống nhất của các phán quyết. Điều này đòi hỏi không chỉ sự hoàn thiện quy tắc tố tụng của các trung tâm trọng tài, mà còn cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý về trọng tài thương mại trong thời gian tới.

"Trong bối cảnh nền kinh tế ngày càng vận hành theo chuỗi giá trị và mạng lưới hợp đồng phức tạp, việc xây dựng cơ chế quản trị tố tụng trọng tài hiệu quả không chỉ giúp giải quyết tranh chấp tốt hơn, mà còn góp phần tạo dựng môi trường kinh doanh ổn định, minh bạch và an toàn pháp lý cho doanh nghiệp. Đây cũng là một trong những yếu tố quan trọng để nâng cao niềm tin của nhà đầu tư và thúc đẩy sự phát triển bền vững của thị trường", GS. TS. Lê Hồng Hạnh nhấn mạnh.

Đồng quan điểm, GS. TS. Đỗ Văn Đại, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Luật TP.HCM cho rằng, trong bối cảnh hệ thống pháp luật Việt Nam vẫn đang tiếp tục hoàn thiện, sự gia tăng của các tranh chấp có tính chuỗi đang đặt ra nhiều thách thức mới đối với hoạt động giải quyết tranh chấp bằng trọng tài. Theo ông, các tranh chấp ngày nay không còn mang tính độc lập, riêng lẻ mà thường có mối liên hệ chặt chẽ với nhiều hợp đồng, nhiều chủ thể và nhiều quan hệ pháp lý khác nhau, do đó đòi hỏi các tổ chức trọng tài phải chủ động nhận diện sớm xu hướng này, đồng thời nghiên cứu các cơ chế tố tụng phù hợp để xử lý hiệu quả. Trong quá trình đó, việc tham khảo và tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm quốc tế là rất cần thiết, tuy nhiên cần đặt trong bối cảnh pháp lý và thực tiễn thị trường của Việt Nam để bảo đảm tính khả thi khi áp dụng. "Việc hoàn thiện cơ chế quản trị tố tụng trọng tài không chỉ là câu chuyện của riêng các trung tâm trọng tài mà còn liên quan đến sự phát triển chung của môi trường pháp lý kinh doanh, bởi một cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả sẽ góp phần nâng cao niềm tin của doanh nghiệp và nhà đầu tư", GS. TS. Đỗ Văn Đại nhận định.

Những vấn đề trọng tâm trong quản trị tranh chấp chuỗi và gợi mở hoàn thiện quy tắc tố tụng trọng tài 

Trong khuôn khổ Hội thảo, các chuyên gia đã tập trung thảo luận, phân tích các vấn đề cốt lõi trong quản trị tố tụng trọng tài đối với tranh chấp dạng chuỗi. Thực tiễn này đặt ra yêu cầu phải nhìn nhận tranh chấp trong tổng thể mối quan hệ pháp lý có liên quan, từ đó đặt ra bài toán về quản trị tố tụng một cách hiệu quả, để đảm bảo tính công bằng và độc lập của từng vụ việc.

Một trong những nội dung được quan tâm tại Hội thảo là cơ chế gộp vụ tranh chấp đối với các tranh chấp dạng chuỗi. Theo ThS. Mạc Trang Anh, Giảng viên Khoa Luật Quốc tế, Trường Đại học Luật TP.HCM, trong bối cảnh các chuỗi tranh chấp và tranh chấp hàng loạt ngày càng gia tăng cả về số lượng lẫn mức độ phức tạp, việc nghiên cứu và áp dụng cơ chế "phối hợp tố tụng" là xu hướng tất yếu nhằm nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp. Theo bà, nếu các tranh chấp có mối liên hệ chặt chẽ với nhau về hợp đồng, chủ thể hoặc sự kiện pháp lý, việc xử lý riêng lẻ từng vụ việc có thể dẫn đến nguy cơ kéo dài thời gian tố tụng, gia tăng chi phí và thậm chí có thể xuất hiện những phán quyết thiếu thống nhất.

"Đối với các chuỗi tranh chấp nối tiếp nhau, có thể cân nhắc việc gộp vụ việc và bổ sung bên thứ ba để bảo đảm việc giải quyết tranh chấp được toàn diện, nhất quán và tránh việc phải giải quyết lặp lại những vấn đề pháp lý giống nhau", ThS. Mạc Trang Anh cho biết. Tuy nhiên, bà cũng nhấn mạnh rằng việc áp dụng cơ chế này cần được thực hiện hết sức thận trọng, bởi pháp luật Việt Nam hiện chưa có quy định cụ thể và rõ ràng về cơ chế gộp vụ trong tố tụng trọng tài. Nếu áp dụng không cẩn trọng, việc gộp vụ có thể ảnh hưởng đến quyền tố tụng của các bên hoặc làm phát sinh các tranh cãi về thẩm quyền của Hội đồng Trọng tài.

Chính vì vậy, theo các chuyên gia, trong thời gian tới, các trung tâm trọng tài cần tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện quy tắc tố tụng theo hướng bổ sung cơ chế phối hợp tố tụng, gộp vụ hoặc xử lý các tranh chấp có liên quan, qua đó tạo cơ sở pháp lý rõ ràng hơn cho việc áp dụng trên thực tế. Đối với các chuỗi tranh chấp hàng loạt, ThS. Mạc Trang Anh cho rằng cơ chế "gom nhóm vụ việc" (batching) đang được áp dụng tại nhiều quốc gia có thể là kinh nghiệm đáng tham khảo. Cơ chế này cho phép xử lý nhiều vụ tranh chấp có nội dung tương tự theo từng nhóm nhằm tiết kiệm thời gian và chi phí tố tụng. Tuy nhiên, việc áp dụng tại Việt Nam vẫn còn nhiều hạn chế do sự khác biệt về khung pháp lý cũng như đặc thù của tranh chấp trọng tài tại Việt Nam, do đó cần có sự nghiên cứu và điều chỉnh phù hợp trước khi áp dụng rộng rãi.

Bên cạnh vấn đề gộp vụ và phối hợp tố tụng, một nội dung khác được các chuyên gia đặc biệt nhấn mạnh trong quản trị tố tụng trọng tài đối với tranh chấp dạng chuỗi là vấn đề quản trị và xem xét chứng cứ. Nếu như ở các tranh chấp đơn lẻ, chứng cứ chủ yếu xoay quanh một hợp đồng hoặc một quan hệ pháp lý cụ thể, thì đối với tranh chấp dạng chuỗi, hệ thống chứng cứ thường có sự liên thông, chồng lấn khiến quá trình thu thập, sàng lọc và đánh giá chứng cứ trở nên phức tạp hơn rất nhiều.

TS. Trần Thúy Hằng, Giảng viên Khoa Pháp luật Quốc tế, Trường Đại học Luật Hà Nội cho biết, trước thực trạng các chuỗi tranh chấp ngày càng gia tăng, việc quản lý chứng cứ đang trở thành một trong những vấn đề quan trọng nhất trong quá trình tố tụng trọng tài. "Đối với các vụ tranh chấp có điểm chung về hợp đồng, sự kiện và diễn biến, việc cho phép sử dụng chứng cứ chung hoặc áp dụng cơ chế tham chiếu chéo giữa các vụ việc có thể là một giải pháp hợp lý nhằm rút ngắn thời gian giải quyết tranh chấp và giảm chi phí tố tụng cho các bên", TS. Trần Thúy Hằng nhận định.

Tuy nhiên, trên thực tế, việc quản trị chứng cứ trong các chuỗi tranh chấp không hề đơn giản. Các vụ tranh chấp dạng chuỗi thường có khối lượng chứng cứ rất lớn, phân tán ở nhiều bên, nhiều hợp đồng và nhiều vụ việc khác nhau. Trong khi đó, pháp luật hiện hành lại chưa có quy định cụ thể về việc sử dụng chứng cứ này. Chính vì vậy, theo chuyên gia, trong bối cảnh chưa có khung pháp lý cụ thể, vai trò của Hội đồng Trọng tài trong việc quản trị chứng cứ là đặc biệt quan trọng."Hội đồng Trọng tài cần kiểm soát chặt chẽ quá trình thu thập, nộp và đánh giá chứng cứ, đồng thời định hướng các bên chỉ tập trung vào những chứng cứ thực sự cần thiết và có giá trị chứng minh cao. Cách tiếp cận này không chỉ giúp đảm bảo nguyên tắc công bằng trong tố tụng, mà còn góp phần tránh tình trạng kéo dài thời gian giải quyết tranh chấp và quá tải cho quá trình tố tụng trọng tài, vốn đang ngày càng phải xử lý những tranh chấp có quy mô và mức độ phức tạp lớn hơn trước", TS. Trần Thúy Hằng nhấn mạnh.

Ngoài ra, một vấn đề khác được nhìn nhận là cơ chế xét xử "mẫu" trong các tranh chấp dạng chuỗi. Theo LS. Đặng Việt Anh, Trọng tài viên VIAC, việc lựa chọn một vụ tranh chấp điển hình để xét xử trước có thể đóng vai trò như một "kim chỉ nam", giúp định hướng cách giải quyết cho các vụ việc tương tự, qua đó nâng cao tính thống nhất và hiệu quả của toàn bộ quá trình xử lý tranh chấp. 

Tuy nhiên, khi áp dụng tại Việt Nam, LS. Đặng Việt Anh cho rằng cơ chế này đang vấp phải hai rào cản lớn. Thứ nhất là vấn đề bảo mật thông tin - nguyên tắc cốt lõi trong tố tụng trọng tài khiến việc chia sẻ dữ liệu, tài liệu từ vụ "mẫu" sang các vụ việc khác trở nên hạn chế. Thứ hai là nguyên tắc độc lập của Hội đồng Trọng tài, theo đó mỗi hội đồng phải đưa ra phán quyết dựa trên đánh giá riêng, không bị ràng buộc bởi các kết luận trước đó. Chính vì vậy, dù đã được nhiều quốc gia áp dụng thành công, cơ chế xét xử "mẫu" khi triển khai tại Việt Nam cần được cân nhắc kỹ lưỡng, lựa chọn thời điểm và phạm vi áp dụng phù hợp để tránh phát sinh rủi ro pháp lý.

Liên quan đến vấn đề bảo mật và giá trị tham khảo của các phán quyết trọng tài trong chuỗi tranh chấp, ThS. Huỳnh Quang Thuận, Trọng tài viên VIAC, Giảng viên Trường Đại học Luật TP.HCM nhấn mạnh, đây là một bài toán khó không chỉ đối với Việt Nam mà còn trong thực tiễn quốc tế. Theo ông, mặc dù các tranh chấp có thể phát sinh từ cùng một hợp đồng hoặc cùng một dự án, nhưng mỗi vụ việc vẫn mang tính độc lập nhất định về tình tiết, chứng cứ và chủ thể tham gia. Do đó, các phán quyết trọng tài trước đây không nên được xem là tiền lệ mang tính ràng buộc.

Thay vào đó, các phán quyết này chỉ nên đóng vai trò là nguồn tham khảo, góp phần định hướng lập luận và cách tiếp cận pháp lý cho các vụ việc sau."Việc duy trì ranh giới hợp lý giữa tính bảo mật và giá trị tham khảo không chỉ giúp bảo đảm nguyên tắc cốt lõi của tố tụng trọng tài, mà còn góp phần nâng cao chất lượng và tính nhất quán của quá trình giải quyết tranh chấp trong bối cảnh các "chuỗi tranh chấp" ngày càng trở nên phổ biến và phức tạp", ThS. Huỳnh Quang Thuận nhìn nhận.

Tại Hội thảo, các chuyên gia cũng đưa ra những định hướng nhằm hoàn thiện khung pháp lý và nâng cao hiệu quả thực tiễn áp dụng tại Việt Nam trong bối cảnh các tranh chấp có cấu trúc phức hợp ngày càng gia tăng. Các ý kiến đều thống nhất về sự cần thiết phải từng bước hoàn thiện các cơ chế xử lý tranh chấp nhiều bên và gộp vụ, phù hợp với đặc thù của các quan hệ pháp lý liên kết. Đồng thời, yêu cầu xây dựng một cơ chế quản trị và đánh giá chứng cứ hiệu quả, có khả năng xử lý khối lượng thông tin lớn và mang tính liên vụ cũng được đặt ra như một ưu tiên cấp thiết. 

Bên cạnh đó, việc nghiên cứu, tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm quốc tế được nhấn mạnh như một hướng đi cần thiết, nhằm bảo đảm sự tiệm cận với thông lệ quốc tế nhưng vẫn phù hợp với khuôn khổ pháp luật trong nước. Song song, các chuyên gia cũng đề cao yêu cầu tăng cường tính nhất quán trong giải quyết tranh chấp, đồng thời bảo đảm nguyên tắc độc lập trong hoạt động xét xử của Hội đồng Trọng tài - một yếu tố nền tảng bảo đảm tính hợp pháp và khả năng thi hành của phán quyết.

Trên cơ sở đó, vai trò của việc tiếp tục hoàn thiện các quy tắc tố tụng tại các trung tâm trọng tài được nhìn nhận như một trụ cột quan trọng, góp phần nâng cao năng lực xử lý các tranh chấp phức hợp, đa tầng và đa chủ thể, qua đó đáp ứng tốt hơn nhu cầu của thực tiễn và sự phát triển của nền kinh tế./.