Việt Nam dự kiến sẽ có tổ hợp công nghiệp đường sắt hơn 17.000 tỷ, hướng tới tự chủ vật liệu cho các đại dự án

Trong nhiều năm, ngành đường sắt Việt Nam chủ yếu vận hành trong thế phụ thuộc: Phụ thuộc vào công nghệ, thiết bị và linh kiện nhập khẩu; phụ thuộc vào nhà thầu nước ngoài mỗi khi nâng cấp hay xây dựng tuyến mới.

Đề xuất xây dựng Tổ hợp công nghiệp đường sắt rộng khoảng 250ha tại khu vực Chuyên Mỹ - Ứng Hòa (TP. Hà Nội) của Tổng công ty Đường sắt Việt Nam (VNR) cho thấy một nỗ lực thoát khỏi quỹ đạo đó, bằng cách đặt nền móng cho năng lực sản xuất trong nước.

Theo ông Đặng Sỹ Mạnh - Chủ tịch Hội đồng quản trị VNR, doanh nghiệp hiện đang hoàn thiện báo cáo nghiên cứu tiền khả thi cho dự án.

Kịch bản được tính toán khá cụ thể: Dự án dự kiến được phê duyệt giữa năm 2026, khởi công cuối năm 2026 và hoàn thành năm 2028, đúng thời điểm các tuyến mới, trong đó có tuyến Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng, bắt đầu bước vào giai đoạn cần nguồn cung lớn về thiết bị và phương tiện.

Không chỉ là nhà máy, mà là "hạ tầng công nghiệp" cho đường sắt

Khác với các khu công nghiệp thuần túy, tổ hợp mà VNR đề xuất mang cấu trúc đa chức năng: Khu sản xuất – trung tâm thử nghiệm - trung tâm vận hành - cơ sở đào tạo nhân lực chuyên sâu.

Cách tiếp cận này cho thấy mục tiêu dài hạn không dừng ở việc lắp ráp, mà là hình thành hệ sinh thái công nghiệp đường sắt hoàn chỉnh.

Lợi ích kinh tế được minh họa bằng những con số cụ thể. Theo VNR, một bộ cảm biến đếm trục hiện phải nhập khẩu với giá khoảng 150 triệu đồng, trong khi nếu sản xuất trong nước, chi phí có thể giảm xuống khoảng 60 triệu đồng.

Khoảng chênh lệch này, khi nhân lên hàng nghìn thiết bị trong các dự án mới, trở thành động lực quan trọng để theo đuổi mục tiêu tự chủ. Tổng mức đầu tư của dự án được xác định khoảng 17.286 tỷ đồng.

VNR kiến nghị Chính phủ giao doanh nghiệp làm chủ đầu tư theo hình thức đầu tư công, đồng thời bố trí ngân sách để triển khai các bước chuẩn bị và thực hiện dự án.

Lộ trình dài hơi: Từ lắp ráp đến nội địa hóa sâu

Điểm đáng chú ý là dự án không đặt mục tiêu "nhảy cóc". Lộ trình phát triển được chia thành nhiều giai đoạn kéo dài hàng chục năm.

Giai đoạn 2029-2031: Tổ hợp tập trung lắp ráp đầu máy điện, đầu máy sử dụng năng lượng sạch, sản xuất toa xe khách tốc độ dưới 160km/h, lắp ráp tàu điện đô thị và sản xuất toa xe hàng phục vụ tuyến Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng.

Giai đoạn 2032-2035: Mục tiêu nâng lên một nấc mới với việc làm chủ sản xuất toa xe, lắp ráp đầu máy điện đạt tỷ lệ nội địa hóa khoảng 30%, đồng thời sản xuất vật tư, phụ tùng cho hạ tầng và hệ thống thông tin tín hiệu.

Với đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam, tổ hợp dự kiến tham gia lắp ráp đoàn tàu theo hợp đồng chuyển giao công nghệ, hướng tới 20% nội địa hóa vào năm 2035.

Giai đoạn 2040–2050: Tham vọng đạt tỷ lệ nội địa hóa khoảng 80% đối với đoàn tàu và sản xuất phần lớn vật tư, phụ tùng phục vụ khai thác, vận hành đường sắt tốc độ cao.

Lộ trình này cho thấy VNR đang chọn cách đi "từ thấp lên cao", chấp nhận bắt đầu bằng lắp ráp và từng bước mở rộng năng lực thiết kế, chế tạo.

Song hành sản xuất là làm chủ công nghệ tín hiệu

Bên cạnh công nghiệp chế tạo, một trụ cột khác của chiến lược tự chủ là hệ thống thông tin tín hiệu - lĩnh vực vốn được xem là "xương sống" an toàn của đường sắt.

Theo ông Bùi Đình Sỹ - Giám đốc Công ty cổ phần Thông tin tín hiệu, các kỹ sư trong ngành đã kết nối thành công hệ thống theo công nghệ 6502 của Trung Quốc và công nghệ SSI của châu Âu, giúp vận hành thông suốt toàn mạng lưới và từng bước giảm phụ thuộc vào nhà thầu nước ngoài.

Nhiều đề tài nghiên cứu đã được đưa vào ứng dụng thực tế, từ chế tạo cảm biến cho đường ngang tự động, thiết kế hệ thống liên khóa điện tử, đến phát triển phần mềm điều khiển trung tâm.

Mục tiêu đến năm 2030, ngành đường sắt có thể làm chủ hoàn toàn công tác bảo trì và đảm nhận khoảng 80% hạng mục thông tin tín hiệu trong các dự án mới; xa hơn, đến năm 2045, có khả năng sản xuất phần cứng và phần mềm để xuất khẩu.

Một mảnh ghép trong quy hoạch dài hạn

Đề xuất của VNR không phải ý tưởng đơn lẻ. Trong quy hoạch mạng lưới đường sắt thời kỳ 2021–2030, tầm nhìn đến 2050, Chính phủ đã xác định bổ sung một tổ hợp công nghiệp đường sắt khoảng 250ha tại khu vực Chuyên Mỹ - Ứng Hòa. Điều này cho thấy dự án được đặt trong bức tranh quy hoạch tổng thể, gắn với chiến lược phát triển hạ tầng giao thông và công nghiệp quốc gia.

Nếu được triển khai đúng tiến độ và lộ trình, tổ hợp này có thể trở thành "xương sống công nghiệp" cho các dự án đường sắt trong nhiều thập kỷ tới.

Quan trọng hơn, nó đánh dấu sự chuyển dịch tư duy khi từ chỗ chỉ khai thác, vận hành, sang tự thiết kế, tự sản xuất và từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu của ngành đường sắt.