Xanh hóa khu công nghiệp, tránh phát triển kiểu "quả mít" để đón dòng vốn FDI thế hệ mới

Những năm gần đây, xu hướng đầu tư quốc tế đang có sự chuyển dịch từ việc tìm kiếm lợi thế về chi phí sang ưu tiên các địa điểm có khả năng cung cấp hạ tầng công nghiệp chất lượng cao, chuỗi cung ứng tại chỗ, nguồn nhân lực phù hợp, năng lực đổi mới công nghệ và điều kiện sản xuất đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường quốc tế. 

Thực tiễn này đặt ra yêu cầu cần phát triển các mô hình khu, cụm công nghiệp có tính liên kết cao, tích hợp hạ tầng và dịch vụ dùng chung, hỗ trợ doanh nghiệp giảm chi phí đầu tư, nâng cao năng lực sản xuất và đáp ứng các yêu cầu ngày càng cao của thị trường quốc tế. Vì vậy, hệ sinh thái xanh cho công nghiệp nói chung, công nghiệp hỗ trợ nói riêng không chỉ là một định hướng về môi trường, mà còn là giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh, thu hút đầu tư chất lượng cao và thúc đẩy quá trình phát triển công nghiệp bền vững tại Việt Nam.

Tại Hội thảo "Hệ sinh thái xanh cho công nghiệp hỗ trợ - Nền tảng thu hút FDI thế hệ mới" do Hiệp hội Công nghiệp Hỗ trợ Việt Nam (VASI) phối hợp với DTJ Industrial tổ chức mới đây, các chuyên gia và đại diện cơ quan quản lý đã thẳng thắn chỉ ra những bất cập trong tư duy quy hoạch khu công nghiệp cũ, đồng thời đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc tái cấu trúc hạ tầng theo tiêu chuẩn sinh thái và phát triển các cụm liên kết ngành chuyên biệt để đón đầu làn sóng FDI mới.

Phát triển khu công nghiệp xanh, sinh thái cần tránh rời rạc theo kiểu "quả mít"

Bức tranh kinh tế Việt Nam trong những tháng đầu năm đang cho thấy những diễn biến tích cực nhưng cũng đầy thách thức trong việc chuyển đổi mô hình tăng trưởng. Phân tích bối cảnh vĩ mô, ông Phạm Văn Quân, Phó Cục trưởng Cục Công nghiệp (Bộ Công Thương) cho biết, GDP 6 tháng đầu năm đạt 8,18%, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu chạm mốc 770 tỷ USD, tăng trưởng trên 28% so với cùng kỳ. Đáng chú ý, xuất khẩu tăng 14%, nhập siêu đạt 20 tỷ USD. 

Theo Phó Cục trưởng Cục Công nghiệp, hiện tượng nhập siêu này không hẳn là dấu hiệu tiêu cực mà xuất phát từ việc chuỗi cung ứng bị đứt gãy, khiến các doanh nghiệp phải chủ động gom thiết bị, nguyên liệu để đón đầu những cải cách thể chế lớn sắp tới. Đây là bước đệm quan trọng để Việt Nam hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng hai con số vào năm 2026. 

Trong bối cảnh cả nước có khoảng 430 khu công nghiệp đang hoạt động và hình thành, áp lực thực thi Nghị quyết 10 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài đã chính thức đặt ra mục tiêu chuyển đổi ít nhất 10% số lượng khu công nghiệp sang mô hình sinh thái là một bài toán khó về quản trị hạ tầng. Đại diện Bộ Công Thương cảnh báo, việc phát triển khu công nghiệp một cách dàn trải, thiếu điểm nhấn kiến trúc và kỹ thuật đặc thù sẽ khiến Việt Nam bỏ lỡ cơ hội đón những "đại bàng" công nghệ vốn đòi hỏi một hệ sinh thái đồng bộ thay vì chỉ là những lô đất trống. 

"Cần tránh tư duy phát triển công nghiệp theo kiểu "quả mít", các khu công nghiệp mọc lên nhưng không có ngôn ngữ, không có chủ đề rõ ràng trong định hướng đầu tư. Thông qua việc  hình thành các khu công nghiệp sinh thái, chúng ta có thể lựa chọn những cái doanh nghiệp phù hợp để tạo thành một tổ hợp hỗ trợ lẫn nhau trong quá trình sản xuất, kinh doanh", ông Quân nhấn mạnh.

Trong khi đó, ông Phạm Thanh Bình, Giám đốc Trung tâm Xúc tiến, Thông tin và Hỗ trợ đầu tư phía Bắc, Cục Đầu tư nước ngoài (Bộ Tài chính) khẳng định tinh thần của Nghị quyết 10 là cuộc cách mạng về chất lượng. 

Ông Bình cho rằng, Việt Nam phải thay đổi từ tư duy thu hút số lượng sang hiệu quả thực chất, không chỉ dừng lại ở việc xây dựng một môi trường để nhà đầu tư "muốn đến" mà quan trọng hơn là phải tạo dựng những điều kiện tối ưu để họ "muốn ở lại". 

"Điều này đồng nghĩa với việc các khu công nghiệp phải trở thành nơi giúp doanh nghiệp FDI mở rộng quy mô kinh doanh bền vững và thiết lập những sợi dây liên kết hữu cơ, sâu sắc với cộng đồng doanh nghiệp chế tạo trong nước, tạo ra giá trị gia tăng thực sự thay vì chỉ là những cứ điểm sản xuất gia công tạm thời", đại diện Bộ Tài chính nhận định.

Hạ tầng xanh dùng chung - Chìa khóa thu hút dòng vốn FDI thế hệ mới

Phân tích sâu hơn về xu hướng chuyển dịch vốn đầu tư và đa dạng hóa địa điểm sản xuất đang diễn ra trên toàn cầu, bà Trương Thị Chí Bình, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký VASI chỉ ra rằng, dòng vốn FDI thế hệ mới đang tập trung mạnh mẽ vào các ngành công nghệ cao, đặc biệt là lĩnh vực điện tử với những đòi hỏi khắt khe về môi trường sản xuất từ độ sạch, mức độ tự động hóa cho đến năng lực quản trị chất lượng nghiêm ngặt. 

Qua quá trình đồng hành cùng các địa phương xây dựng chiến lược thu hút đầu tư, đại diện VASI nhận thấy các tập đoàn đa quốc gia không chỉ xem xét tiêu chuẩn ESG hay công nghệ xanh, mà yếu tố cốt lõi quyết định sự gắn kết của họ là một hệ sinh thái sản xuất ổn định bao gồm hạ tầng, logistics và năng lực của các nhà cung ứng nội địa. 

Chính yêu cầu khắt khe về hệ sinh thái hạ tầng này đang trở thành bộ lọc tự nhiên khi các tập đoàn quốc tế thực hiện chiến lược đa dạng hóa điểm sản xuất ra khỏi các thị trường truyền thống như Trung Quốc, Đài Loan (Trung Quốc) hay Malaysia. Thực tế này mở ra cơ hội vàng cho các khu công nghiệp Việt Nam nếu sớm chuẩn bị được hạ tầng chuyên biệt cho các ngành công nghệ mũi nhọn. 

Điển hình như ở lĩnh vực thiết bị bán dẫn, các thị trường lớn như Hoa Kỳ bắt buộc nhà cung ứng phải mở rộng điểm sản xuất thứ tư, đưa Việt Nam trở thành lựa chọn thay thế hàng đầu. Tương tự, trong ngành thiết bị bay không người lái (Drone/UAV), nhiều đối tác Bắc Mỹ và Châu Âu đã chủ động tìm đến Việt Nam do chính phủ của họ hạn chế nguồn cung từ Trung Quốc, đánh giá Việt Nam là địa điểm sản xuất lý tưởng cho linh kiện và sản xuất OEM.

Song, về thực trạng hạ tầng hiện nay, đại diện VASI phản ánh việc các doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ Việt Nam đang phải đầu tư rất tản mạn tại nhiều khu công nghiệp khác nhau, gây lãng phí lớn khi mỗi nhà máy đều phải tự bỏ vốn đầu tư riêng lẻ từng hạng mục phụ trợ. Trong khi các nước phát triển đã áp dụng mô hình dùng chung từ lâu để tối ưu chi phí, doanh nghiệp Việt do quy mô nhỏ lẻ nên vẫn hoạt động rời rạc. 

Để giải bài toán này, góp phần giảm rào cản tài chính ban đầu cho doanh nghiệp chế tạo, VASI đề xuất giải pháp phát triển mô hình hạ tầng xanh dùng chung. Bản chất của mô hình này là việc chủ đầu tư hạ tầng chủ động xây dựng sẵn một "hệ sinh thái dùng chung" tập trung - từ hệ thống nhà xưởng tiêu chuẩn, kho bãi, trạm xử lý nước thải đạt chuẩn môi trường cho đến trung tâm kiểm định chất lượng, dịch vụ logistics và hỗ trợ pháp lý.

"Chúng tôi mong rằng trong 10 năm tới, quy mô VASI sẽ tăng gấp 10 lần để đưa mô hình hạ tầng dùng chung phát triển rộng khắp. Mô hình này sẽ là giải pháp cứu cánh vô cùng ý nghĩa dành cho các doanh nghiệp khởi sự còn gặp nhiều khó khăn về tiềm lực tài chính", bà Bình chia sẻ.

Về lộ trình triển khai, đại diện VASI gợi ý bắt đầu từ việc chọn lựa các địa phương thí điểm như Hải Phòng để bám sát chuỗi VinFast, LG, hay Bắc Ninh để bám sát ngành điện tử, qua đó xây dựng bộ tiêu chí xanh và cơ chế vận hành dài hạn. 

Tuy nhiên, do ngành chế tạo cơ khí vốn có biên lợi nhuận thấp trong khi chi phí thuê mặt bằng khu công nghiệp và lãi suất vay lại rất cao, nếu chỉ dựa vào nguồn lực tự thân của doanh nghiệp thì rất khó hình thành lực lượng cung ứng nội địa đủ mạnh. Do đó, bà Trương Thị Chí Bình đề xuất Chính phủ và các địa phương có những cơ chế chính sách hỗ trợ hạ tầng cho doanh nghiệp. 

"Học hỏi kinh nghiệm từ Đức, Nhật Bản hay Hàn Quốc, Việt Nam cần nghiên cứu thí điểm các mô hình cụm công nghiệp hoặc vườn ươm công nghệ được hỗ trợ miễn phí hoàn toàn mặt bằng trong 3 năm đầu. Giải pháp trợ lực hạ tầng này sẽ giúp các doanh nghiệp khởi sự chỉ cần cắm máy móc là có thể vận hành sản xuất ngay, tạo tiền đề hình thành lớp doanh nghiệp phụ trợ nội địa đủ sức đồng hành cùng các tập đoàn FDI thế hệ mới", bà Bình kiến nghị.