7 ngày tới, siêu tổ hợp công nghiệp đường sắt hơn 17.000 tỷ đầu tiên của Việt Nam buộc phải đạt dấu mốc này

Quyết tâm hình thành một trụ cột công nghiệp cho ngành đường sắt vừa được thể hiện rõ qua chỉ đạo mới của Phó Thủ tướng Trần Hồng Hà. Theo đó, Văn phòng Chính phủ đã truyền đạt yêu cầu của Phó Thủ tướng tới hàng loạt bộ, ngành và Hà Nội, liên quan đến đề xuất đầu tư Tổ hợp Công nghiệp đường sắt do Tổng công ty Đường sắt Việt Nam (VNR) đưa ra.

Tinh thần chỉ đạo xuyên suốt là làm rõ "vì sao phải làm" và "làm như thế nào cho đúng luật". Các Bộ Xây dựng, Công Thương, Khoa học và Công nghệ, Tư pháp cùng UBND TP. Hà Nội được giao rà soát toàn diện đề xuất của VNR, từ sự cần thiết, cơ sở pháp lý đến thẩm quyền, trình tự, thủ tục triển khai. Toàn bộ ý kiến phải được tổng hợp, gửi về Bộ Tài chính trước ngày 8/2.

Trên cơ sở đó, Bộ Tài chính giữ vai trò "gác cửa" về pháp lý và nguồn lực: Đánh giá đề án theo quy định của pháp luật đầu tư công, pháp luật đường sắt và các quy định liên quan, sau đó báo cáo, kiến nghị Thủ tướng Chính phủ trong khung thời gian chặt chẽ, hoàn thành trước ngày 12/2. Song song, VNR phải phối hợp với các Bộ, ngành để hoàn thiện hồ sơ dự án, bảo đảm tuân thủ đầy đủ hướng dẫn chuyên môn.

Dự án mà VNR đề xuất không chỉ dừng ở một khu sản xuất thông thường. Theo tính toán, Tổ hợp Công nghiệp đường sắt sẽ có quy mô khoảng 250ha, đặt tại khu vực Chuyên Mỹ - Ứng Hòa (Hà Nội), với tổng mức đầu tư sơ bộ hơn 17.500 tỷ đồng từ ngân sách Nhà nước, chưa bao gồm chi phí giải phóng mặt bằng. Không gian này được quy hoạch thành 25 phân khu chức năng, kết hợp sản xuất - sửa chữa - chế tạo linh kiện với trung tâm thử nghiệm, trung tâm vận hành và đào tạo nhân lực chuyên sâu.

Đích đến mà VNR đặt ra là xây dựng năng lực tự chủ từng bước cho ngành đường sắt. Trước mắt, tổ hợp sẽ tiếp nhận chuyển giao công nghệ để lắp ráp đầu máy, toa xe cho đường sắt quốc gia tốc độ dưới 200km/h và các đoàn tàu phục vụ đường sắt đô thị.

Xa hơn, dự án hướng tới làm chủ bảo trì, vận hành và sản xuất linh kiện cho đường sắt tốc độ cao - lĩnh vực mà Việt Nam hiện gần như phụ thuộc hoàn toàn vào nhập khẩu.

Lộ trình phát triển được chia theo các mốc dài hạn. Giai đoạn 2029-2031, trọng tâm là lắp ráp đầu máy điện, đầu máy sử dụng năng lượng sạch; sản xuất toa xe khách tốc độ dưới 160km/h; đồng thời lắp ráp tàu điện đô thị và sản xuất toa xe hàng cho tuyến Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng.

Giai đoạn 2032-2035, tổ hợp đặt mục tiêu làm chủ sản xuất toa xe, lắp ráp đầu máy điện với tỷ lệ nội địa hóa khoảng 30%, đồng thời cung ứng vật tư, phụ tùng cho hạ tầng và hệ thống tín hiệu.

Riêng với đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam, dự án sẽ tham gia lắp ráp tàu theo hợp đồng chuyển giao công nghệ, hướng tới tỷ lệ nội địa hóa 20% vào năm 2035. Tầm nhìn đến 2040–2050 là mức nội địa hóa khoảng 80% đối với đoàn tàu và các vật tư phục vụ khai thác, vận hành.

VNR đề xuất được giao làm chủ đầu tư dự án theo hình thức đầu tư công, đồng thời được bố trí kinh phí để triển khai ngay các bước chuẩn bị.

Theo doanh nghiệp này, quy hoạch mạng lưới đường sắt quốc gia trong tương lai gồm 25 tuyến với tổng chiều dài hơn 6.300km, chưa kể hàng chục tuyến đường sắt đô thị tại Hà Nội và TP. HCM.

Tổng nhu cầu phương tiện đến năm 2050 ước gần 16.780 đầu máy, toa xe các loại, với giá trị thị trường sản xuất, lắp ráp lên tới hơn 251.000 tỷ đồng.

Đặt dự án trong bối cảnh hiện nay, VNR thẳng thắn nhìn nhận ngành đường sắt đang đối mặt tình trạng già hóa nghiêm trọng về phương tiện.

Hàng trăm đầu máy và hàng nghìn toa xe đã vận hành trên 40 năm, công nghệ lạc hậu, tiềm ẩn rủi ro an toàn. Trong khi đó, năng lực công nghiệp trong nước mới chỉ dừng ở sửa chữa, bảo dưỡng và đóng mới toa xe thông thường; các dòng đầu máy điện hay đoàn tàu EMU hiện đại vẫn hoàn toàn phải nhập khẩu.

Chính vì vậy, theo lãnh đạo VNR, Tổ hợp Công nghiệp đường sắt không chỉ là một dự án đầu tư lớn, mà còn là phép thử cho quyết tâm xây dựng nền công nghiệp đường sắt tự chủ - yếu tố then chốt để Việt Nam theo kịp các dự án đường sắt tốc độ cao và đô thị trong nhiều thập kỷ tới.