Điện thờ voi quy mô 2.000m2 giữa lòng cố đô Huế: Kiến trúc kết tinh của tín ngưỡng, phong thủy và mỹ học triều Nguyễn

Mặc dù được xem là dấu ấn chung trong chuỗi kiến trúc cung đình của vùng đất cố đô Huế, nhưng công trình này cũng đồng thời cũng sở hữu nhiều đặc điểm riêng, phản ánh rõ mục đích thờ phụng đặc biệt khi tôn vinh một con voi trung liệt. Chính sự giao thoa này đã tạo nên một quần thể kiến trúc vừa trang nghiêm, vừa thấm đẫm tinh thần nhân văn.

Điện Voi Ré tọa lạc tại thôn Trường Đá, xã Thủy Biều, cách trung tâm thành phố Huế khoảng 5km về phía Tây Nam; từ đây đi bộ chừng 400m là tới Hổ Quyền.

Quần thể Điện Voi Ré được xây dựng trên khu đất rộng khoảng 2.000m2, dựa lưng vào thế đồi thấp, hướng nhìn thoáng đãng - cách tổ chức không gian điển hình của các công trình tín ngưỡng ở Huế.

Cách chọn vị trí cho thấy sự coi trọng yếu tố phong thủy khi tận dụng thế đất cao ráo, tĩnh tại, tách khỏi khu dân cư đông đúc nhưng vẫn kết nối với trục di tích lân cận như Hổ Quyền.

Theo sử liệu và truyền ngôn dân gian, vào thời kỳ Trịnh - Nguyễn phân tranh, trong một trận giao tranh với quân Đàng Ngoài, một dũng tướng của Đàng Trong đã hy sinh nơi tiền tuyến. Con voi chiến theo hầu vị tướng ấy, sau khi chủ tử ngã xuống, đã rời chiến địa, vượt quãng đường dài hàng trăm dặm để trở về thủ phủ Phú Xuân.

Khi đến phía Đông đồi Thọ Cương, con voi dừng lại, rống lên một tiếng vang dội - được người xưa miêu tả như tiếng gào thể hiện sự phẫn uất và đau thương và rồi gục xuống, trút hơi thở cuối cùng.

Cảm động trước nghĩa cử hiếm có ấy, người dân địa phương đã đắp mộ, gọi là Mộ Voi Ré, coi đó như biểu tượng của lòng trung trinh son sắt.

Sau khi thống nhất đất nước, vua Gia Long cho xây dựng Long Châu Miếu ngay trên nền mộ voi, xem đây là thế đất linh thiêng mà chính loài vật trung liệt đã lựa chọn. Từ đó, trong cách gọi dân gian, Long Châu Miếu được biết đến với tên quen thuộc: Điện Voi Ré.

Không gian được tổ chức theo trục thần đạo truyền thống, từ ngoài vào trong, tạo cảm giác dẫn dắt, tăng dần mức độ linh thiêng khi người hành hương tiến sâu vào nội điện.

Lối vào Điện Voi Ré là cổng tam quan giản lược, không quá cầu kỳ nhưng cân đối, vững chãi. Ngay sau cổng là bình phong - một yếu tố gần như không thể thiếu trong kiến trúc đền miếu Huế. Bình phong tại đây vừa có chức năng chắn gió, che tầm nhìn trực diện, vừa mang ý nghĩa trấn giữ, bảo vệ sự tôn nghiêm của không gian thờ tự.

Hoa văn trang trí trên bình phong không thiên về rồng phượng quyền uy như ở các điện miếu hoàng gia, mà tiết chế, mộc mạc hơn, phù hợp với tinh thần thờ loài vật trung nghĩa.

Trung tâm của Điện Voi Ré là Long Châu Miếu, nơi đặt bài vị thờ voi. Kiến trúc chính điện theo kiểu nhà rường truyền thống, kết cấu gỗ lim hoặc gỗ kiền kiền, liên kết bằng mộng, hạn chế tối đa việc dùng đinh sắt - đặc trưng kỹ thuật xây dựng thời Nguyễn.

Mái điện lợp ngói liệt, dốc vừa phải, các đầu đao uốn cong nhẹ, tạo cảm giác thanh thoát.

Bờ nóc và bờ quyết trang trí giản dị, nhấn mạnh sự trang nghiêm hơn là phô trương quyền lực. Nội thất bài trí gọn gàng, tập trung vào không gian thờ chính, làm nổi bật ý nghĩa tưởng niệm thay vì yếu tố nghi lễ rườm rà.

Một thành phần quan trọng của quần thể là khu mộ Voi Ré – nơi được xem là "khởi nguyên" của toàn bộ công trình.

Mộ được đắp theo dạng gò thấp, hình khối đơn giản, không bia đá cầu kỳ. Chính sự giản lược này lại tạo nên giá trị biểu cảm mạnh mẽ khi đó là nơi an nghỉ của một sinh linh trung liệt, được người đời sau trân trọng bằng sự mộc mạc, thành kính.

Không gian quanh mộ được giữ tương đối thoáng, ít can thiệp kiến trúc, nhằm bảo tồn cảm giác tự nhiên và tĩnh lặng - một lựa chọn rất "Huế", đề cao chiều sâu tinh thần hơn hình thức.

Xét về quy mô, Điện Voi Ré không sánh với các điện miếu lớn trong Hoàng thành, nhưng chính sự vừa phải, tiết chế đã làm nên bản sắc riêng. Công trình là minh chứng cho khả năng dung hòa giữa kiến trúc cung đình và tín ngưỡng dân gian, giữa mỹ học triều Nguyễn và tinh thần nhân văn sâu sắc của người Việt.

Điện Voi Ré vốn dĩ cũng là một di tích của cố đô và đã được công nhận là di tích cấp quốc gia vào năm 1998.

Trong dòng chảy di sản Huế, Điện Voi Ré không chỉ là một kiến trúc độc đáo, mà còn là một "câu chuyện bằng không gian" - nơi mỗi mái ngói, bức bình phong, gian chính điện đều góp phần kể lại câu chuyện về lòng trung nghĩa, sự tri ân và cách người xưa gửi gắm đạo lý vào kiến trúc của mỗi công trình.

Nguồn ảnh: Việt ở Huế