Không gian đô thị mở rộng về phía sông, biển: Giải bài toán địa kỹ thuật để phát triển bền vững

Sạt lở bờ sông, bờ biển: Thách thức trước làn sóng phát triển mới

Tháng 9/2026, sóng lớn khoét sâu bờ biển Đức Lợi, xã Long Phụng (Quảng Ngãi), đe dọa đường giao thông và khu dân cư. Toàn tỉnh có 9 khu vực sạt lở bờ biển nguy hiểm và đặc biệt nguy hiểm, dài gần 24km. Đà Nẵng cũng phê duyệt dự án hơn 498 tỷ đồng xử lý sạt lở sông Thu Bồn và bờ biển Hội An.

Tháng 6/2026, cơ quan kiểm sát tại Hưng Yên kiến nghị khẩn cấp trước tình trạng sạt lở bờ sông Hồng ở xã Châu Ninh. Tại Đồng bằng sông Cửu Long, báo cáo tháng 9 ghi nhận khoảng 300 điểm sạt lở, dài hơn 35km ở Cần Thơ; cuối tháng 10, Cà Mau công bố hơn 200km bờ biển bị sạt lở, gần 1.100km bờ sông sạt lở hoặc có nguy cơ.

Thực tiễn biến đổi của tự nhiên cũng đặt ra yêu cầu nâng tầm các tiêu chuẩn kỹ thuật khi các đô thị lớn đang hướng tầm nhìn quy hoạch ra phía mặt nước. Tại Hà Nội, dự án Trục Đại lộ cảnh quan sông Hồng (quy mô hơn 11.400ha) đang được nghiên cứu đồng bộ từ giao thông, công viên đến chỉnh trị lòng sông. Tại Đà Nẵng hay TP.HCM, các không gian mở rộng ven sông Hàn, dọc sông Sài Gòn... cũng đang mở ra những không gian phát triển mới. Sự vươn mình của các đô thị này đòi hỏi những bước đi thận trọng trong công tác khảo sát địa chất và thủy văn, đảm bảo sự hài hòa giữa mở rộng hạ tầng và gìn giữ quy luật bồi tụ tự nhiên.

Sự phát triển này đòi hỏi những đánh giá thận trọng về tác động của công trình đối với nền đất, dòng chảy và khả năng thoát lũ. GS. TSKH Phạm Hồng Giang, nhấn mạnh quy hoạch ven sông Hồng không thể chỉ nhìn từ góc độ giao thông hay bất động sản, mà phải tính đến biến động lòng dẫn, khả năng thoát lũ và các kịch bản thủy văn dài hạn.

Từ Bắc vào Nam, sạt lở không chỉ đe dọa hệ thống giao thông, đê kè và an toàn dân cư mà còn đặt ra yêu cầu bảo đảm ổn định nền đất, dòng chảy ngay từ khâu quy hoạch các dự án ven sông, ven biển. Trong bối cảnh không gian phát triển ngày càng mở rộng về phía những dòng sông và vùng biển, việc nhận diện, dự báo và kiểm soát rủi ro sạt lở càng trở nên cấp thiết đối với mục tiêu phát triển hạ tầng bền vững.

Quản lý rủi ro trên toàn hệ thống

Sạt lở bờ sông, bờ biển là hệ quả của nhiều yếu tố tự nhiên phức tạp như biến động dòng chảy, nền đất yếu, sóng và thủy triều. Bên cạnh đó, quá trình đô thị hóa nhanh chóng tại các khu vực ven mặt nước cũng đặt ra một bài toán kỹ thuật lớn: Làm sao để vừa mở rộng không gian phát triển, vừa đảm bảo sự ổn định của nền đất và không làm gián đoạn quy luật bồi tụ tự nhiên

Đáng chú ý, mỗi khu vực có điều kiện địa chất và thủy văn khác nhau, đòi hỏi giải pháp bảo vệ phù hợp. Một tuyến kè có thể bảo vệ đoạn bờ này nhưng cũng có thể làm thay đổi dòng chảy, gia tăng nguy cơ xói lở ở khu vực lân cận nếu thiếu đánh giá tổng thể. Vấn đề càng trở nên cấp thiết khi nhiều địa phương đang đẩy mạnh phát triển đô thị ven sông, ven biển. Điển hình như quy hoạch đô thị sông Hồng tại Hà Nội, các dự án xây dựng ven sông, lấn biển không chỉ cần bảo đảm an toàn nền móng mà còn phải tính toán tác động lâu dài đến dòng chảy, khả năng thoát lũ và ổn định bờ.

Trước thực trạng này, Việt Nam đang chuyển dần từ xử lý sự cố riêng lẻ sang quản lý rủi ro tổng thể. Ngày 26/6/2026, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 166/NQ-CP về phòng, chống sụt lún, sạt lở và các nguy cơ thiên tai tại Đồng bằng sông Cửu Long giai đoạn 2026 - 2035, nhấn mạnh các giải pháp đồng bộ từ quy hoạch, quản lý tài nguyên đến bảo vệ hệ sinh thái. Trước đó, lãnh đạo Bộ Nông nghiệp và Môi trường cũng lưu ý việc triển khai các công trình phải bảo đảm tính liên kết vùng, tránh tình trạng "làm xong chỗ này nhưng lại gây tổn thương chỗ khác".

Từ góc độ khoa học, phòng ngừa sạt lở đòi hỏi đánh giá toàn diện điều kiện nền đất, diễn biến dòng chảy và khả năng ổn định bờ. Các công nghệ quan trắc, viễn thám, mô hình số và phân tích dữ liệu đang mở ra khả năng phát hiện sớm nguy cơ, hỗ trợ dự báo và lựa chọn giải pháp bảo vệ phù hợp.

Bên cạnh các công trình gia cố, giải pháp dựa vào tự nhiên cũng ngày càng được quan tâm. Tại hội thảo về sạt lở ở Cà Mau tháng 10/2026, TS. Hồng Minh Hoàng, Viện Mekong (Đại học Cần Thơ), đề xuất kết hợp kiểm soát khai thác cát, phục hồi thảm thực vật và bố trí lại dân cư tại các vùng nguy cơ cao, gắn với bảo đảm sinh kế lâu dài.

Thực tế cho thấy, phòng, chống sạt lở quan trọng là xác định đúng nguyên nhân, chủ động dự báo và kiểm soát rủi ro ngay từ khâu quy hoạch. Đây cũng là bài toán đòi hỏi sự phối hợp giữa địa kỹ thuật, thủy văn, môi trường và quản lý hạ tầng.

Đưa bài toán của Việt Nam vào đối thoại khoa học quốc tế

Những thách thức từ thực tiễn phát triển đô thị và hạ tầng nêu trên cũng chính là trọng tâm thảo luận tại Hội nghị quốc tế GEOTEC HANOI 2026, diễn ra vào ngày 26 - 27/11 tới đây tại Trung tâm Hội nghị Quốc gia (Hà Nội). Sự kiện do Tập đoàn FECON, Hội Cơ học đất và Địa kỹ thuật công trình Việt Nam (VSSMGE) và Hội Cơ học đất và Địa kỹ thuật công trình Trung Quốc (CISMGE) đồng tổ chức, dưới sự bảo trợ của tổ chức quốc tế ISSMGE và Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC).

Trong 8 chủ đề chính của Hội nghị, các chuyên đề về "Trượt lở và xói mòn", "Địa kỹ thuật ven bờ" cùng "Mô hình hóa và quan trắc" sẽ trực tiếp mang đến lời giải cho bài toán bảo vệ không gian mặt nước. Đáng chú ý, GS. Limin Zhang (Đại học Khoa học và Công nghệ Hồng Kông) sẽ chia sẻ về ứng dụng AI và công nghệ bản sao số (Digital Twin) trong quản lý rủi ro trượt lở; trong khi GS. David M. Potts (Imperial College London) sẽ giới thiệu mô hình mô phỏng sự suy giảm độ bền của đất và quá trình phá hoại tiến triển.

Trong bối cảnh các dự án đô thị ven sông, lấn biển và hạ tầng ven bờ ngày càng được quan tâm đầu tư, yêu cầu đối với công tác khảo sát địa chất, xử lý nền móng và kiểm soát rủi ro cũng ngày càng cao. Không chỉ bảo đảm an toàn trong thi công, các giải pháp kỹ thuật còn phải tính đến những biến động lâu dài của nền đất, dòng chảy và môi trường xung quanh.

Đối với các doanh nghiệp xây dựng và phát triển hạ tầng, việc liên tục cập nhật tri thức khoa học, tiếp cận công nghệ mới và kinh nghiệm quốc tế ngày càng trở nên thiết yếu. Đây cũng là một trong những định hướng được FECON, doanh nghiệp có nhiều năm hoạt động trong lĩnh vực nền móng và công trình ngầm, thúc đẩy thông qua việc đồng tổ chức GEOTEC HANOI qua nhiều kỳ hội nghị. Từ những diễn đàn như vậy, sự kết nối giữa nghiên cứu khoa học và thực tiễn thi công được kỳ vọng sẽ góp phần nâng cao năng lực kỹ thuật, kiểm soát rủi ro và phát triển hạ tầng bền vững.