Kinh tế nhà nước trong sứ mệnh dẫn dắt mô hình tăng trưởng mới

Trong bối cảnh yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng ngày càng cấp thiết, Nghị quyết 79-NQ/TW của Bộ Chính trị đã xác lập rõ vai trò tiên phong của kinh tế nhà nước trong việc kiến tạo phát triển, dẫn dắt và mở đường cho các mô hình tăng trưởng mới. Tuy nhiên, để thực hiện được sứ mệnh này, theo các chuyên gia, khu vực kinh tế nhà nước không chỉ cần phát huy lợi thế về nguồn lực và vai trò định hướng, mà còn phải được "nâng cấp hệ điều hành" theo hướng hiện đại, linh hoạt và hiệu quả hơn. Đây được xem là điều kiện then chốt để khu vực này đủ năng lực dẫn dắt quá trình chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng dựa trên khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Kiến tạo "đường băng" cho mô hình tăng trưởng mới "cất cánh"

Đại hội XIV của Đảng nhấn mạnh yêu cầu cấp thiết phải xác lập các mô hình tăng trưởng mới như kinh tế tri thức, kinh tế số, kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn, coi đây là nhiệm vụ trọng tâm hàng đầu nhằm đổi mới mô hình phát triển, nâng cao năng suất, chất lượng và sức cạnh tranh của nền kinh tế trong bối cảnh mới. Những mô hình này không chỉ góp phần khai thác hiệu quả các nguồn lực mà còn hướng tới mục tiêu phát triển bền vững, phù hợp với xu thế toàn cầu.

Trong bối cảnh đó, trước những yêu cầu phát triển mới, kinh tế nhà nước với vai trò dẫn dắt, kiến tạo các ngành, lĩnh vực then chốt như năng lượng, công nghệ cao, hạ tầng số... được xác định là lực lượng quan trọng, đi đầu mở đường cho việc hiện thực hóa các mô hình tăng trưởng mới. Cụ thể, Nghị quyết 79-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước đã nhấn mạnh quan điểm: Kinh tế nhà nước phải tiên phong kiến tạo phát triển, dẫn dắt, mở đường, thúc đẩy công nghiệp hoá, hiện đại hoá, cơ cấu lại nền kinh tế và xác lập mô hình tăng trưởng mới, lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chính, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Theo các chuyên gia, việc Nghị quyết 79-NQ/TW xác định rõ nhiệm vụ của kinh tế nhà nước gắn với yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng, về bản chất là quá trình "tái định vị" giá trị của khu vực này trong bối cảnh phát triển mới. Sự tái định vị đó kéo theo thay đổi căn bản trong cách nhìn về kinh tế nhà nước, từ một khu vực từng bị nhìn nhận như một "gánh nặng", một thực thể cạnh tranh trực tiếp với các thành phần kinh tế khác, chuyển sang khu vực tạo nền tảng nâng đỡ, dẫn dắt các mô hình tăng trưởng mới dựa trên khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Chia sẻ với Reatimes, TS. Đỗ Diệu Hương, Phó Giám đốc Trung tâm Chiến lược và Chính sách, Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới (Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam) nhận định, ý nghĩa của sự tái định vị này là đặc biệt quan trọng. Bởi lẽ, nó không chỉ làm thay đổi cách nhìn, mà còn thiết lập một khuôn khổ hành động mới cho kinh tế nhà nước.

Cụ thể, với lợi thế về nguồn lực và khả năng định hướng, khu vực kinh tế nhà nước sẽ đóng vai trò như "đầu kéo" tiên phong, dẫn dắt, phân bổ lại các nguồn lực quốc gia vào những lĩnh vực chiến lược, có tính lan tỏa cao như năng lượng, tài chính, công nghiệp chế tạo, các ngành công nghệ cao, hàng không vũ trụ - những lĩnh vực đòi hỏi vốn lớn, mức độ rủi ro cao và thời gian hoàn vốn dài mà khu vực tư nhân khó có thể tự mình đảm đương.

Theo bà, chính việc đi trước trong các lĩnh vực chiến lược sẽ tạo nền tảng để các mô hình tăng trưởng mới vận hành một cách thực chất. Ngược lại, nếu thiếu vai trò kiến tạo này, các mô hình như kinh tế số hay kinh tế xanh rất dễ rơi vào tình trạng phát triển hình thức, thiếu chiều sâu và khó tạo ra giá trị gia tăng bền vững cho nền kinh tế.

"Đây cũng chính là cách để nền kinh tế từng bước chuyển dịch từ mô hình tăng trưởng dựa vào tài nguyên và lao động giá rẻ sang mô hình dựa trên năng suất nhân tố tổng hợp, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo tức chuyển từ "nâu" sang "xanh" và "số", TS. Đỗ Diệu Hương phân tích.

Song song với đó, TS. Đỗ Diệu Hương cũng cho rằng, vai trò của kinh tế nhà nước trong việc mở đường cho mô hình tăng trưởng mới còn được thể hiện ở phương diện tái cơ cấu nền kinh tế theo hướng hiện đại, bền vững và có khả năng thích ứng cao hơn trước những biến động ngày càng phức tạp của môi trường toàn cầu.

"Một nền kinh tế chỉ thực sự bền vững khi quá trình tái cơ cấu gắn liền với nâng cao năng lực nội sinh và khả năng thích ứng. Trong tiến trình đó, kinh tế nhà nước không chỉ là lực lượng dẫn dắt, mà còn là "bộ khung" bảo đảm sự ổn định và định hướng, giúp nền kinh tế vận hành linh hoạt hơn trước các biến động, đồng thời duy trì được quỹ đạo phát triển dài hạn theo hướng xanh, bao trùm và hiệu quả", TS. Đỗ Diệu Hương nhấn mạnh.

Cùng quan điểm, GS. TS. Hoàng Văn Cường, nguyên Ủy viên Ủy ban Kinh tế và Tài chính Quốc hội, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam, nguyên Phó Hiệu trưởng trường Đại học Kinh tế Quốc dân cho rằng, vai trò của kinh tế nhà nước thể hiện rõ nét ở chức năng bảo đảm ổn định vĩ mô và củng cố tính tự chủ của nền kinh tế - điều kiện nền tảng để các mô hình tăng trưởng mới có thể hình thành và phát triển bền vững.

Theo ông, trong bối cảnh thế giới tiềm ẩn nhiều bất định và rủi ro, sự hiện diện của kinh tế nhà nước trong các lĩnh vực then chốt như năng lượng, tài chính hay hạ tầng chiến lược mang ý nghĩa "mở đường" theo một cách thức đặc biệt, đó là tạo lập "vùng đệm" cho toàn bộ nền kinh tế. Khi các cú sốc bên ngoài ngày càng khó lường và có xu hướng lan rộng, khu vực này đóng vai trò như một "bộ giảm chấn", có khả năng hấp thụ và trung hòa các tác động bất lợi, qua đó hạn chế rủi ro lan truyền và bảo vệ các cân đối lớn.

"Trong trường hợp này, kinh tế nhà nước còn là một 'trụ đỡ', giúp nền kinh tế duy trì trạng thái cân bằng và nâng cao khả năng chống chịu trong dài hạn", GS. TS. Hoàng Văn Cường phân tích. Theo ông, chính vai trò ổn định vĩ mô này tạo ra nền tảng cần thiết để các động lực tăng trưởng mới có thể hình thành và phát triển bền vững; bởi một nền kinh tế thiếu ổn định sẽ khó thu hút đầu tư dài hạn, càng khó nuôi dưỡng các mô hình tăng trưởng dựa trên công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Từ đó có thể thấy, bản chất "mở đường" của kinh tế nhà nước không chỉ thể hiện ở việc đi trước trong đầu tư hay thiết lập chuẩn mực phát triển, mà còn ở khả năng giữ vững nền tảng ổn định, tạo điều kiện để toàn bộ nền kinh tế chuyển dịch sang quỹ đạo tăng trưởng mới một cách an toàn và bền vững.

Kinh tế nhà nước phải "nâng cấp hệ điều hành"

Rõ ràng, vai trò của kinh tế nhà nước trong hiện thực hóa các mô hình tăng trưởng mới đã được khẳng định rõ tại Nghị quyết 79-NQ/TW. Tuy nhiên, để phát huy hiệu quả vai trò này, theo các chuyên gia, bản thân khu vực kinh tế nhà nước cần trải qua một quá trình cải cách sâu rộng hơn, ở cấp độ "hệ điều hành".

Theo TS. Đỗ Diệu Hương, để thực sự đảm đương vai trò tiên phong, mở đường và dẫn dắt các mô hình tăng trưởng mới, kinh tế nhà nước cần chủ động, linh hoạt và hiệu quả hơn trong toàn bộ cấu trúc vận hành của nền kinh tế. Nói cách khác, để đủ năng lực dẫn dắt các mô hình tăng trưởng mới như kinh tế tri thức, kinh tế số, kinh tế xanh hay kinh tế tuần hoàn, khu vực này cần có những chuyển biến mang tính căn cơ cả về tư duy phát triển, phương thức quản trị và cơ chế vận hành.

Theo đó, việc nâng cấp năng lực quản trị của khu vực kinh tế nhà nước theo các chuẩn mực hiện đại, tiệm cận thông lệ quốc tế là điều kiện nền tảng. TS. Đỗ Diệu Hương cho rằng, chỉ khi hệ thống quản trị được cải thiện một cách thực chất, khu vực này mới đủ năng lực dẫn dắt các mô hình tăng trưởng dựa trên tri thức, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Song chuyên gia cũng lưu ý, phải tách bạch tuyệt đối giữa chức năng quản lý nhà nước và chức năng đại diện chủ sở hữu. Theo bà, sự chồng chéo giữa hai vai trò này trong thời gian qua đã làm suy yếu cơ chế giám sát và trách nhiệm giải trình, đồng thời làm giảm hiệu quả phân bổ nguồn lực. "Phải xử lý triệt để tình trạng nhập nhằng này, bởi nếu không, khu vực kinh tế nhà nước sẽ khó có thể vận hành theo các chuẩn mực hiện đại, càng khó đóng vai trò dẫn dắt trong bối cảnh phát triển mới", TS. Đỗ Diệu Hương thẳng thắn nhìn nhận.

Đối với cơ chế vận hành, bà cho rằng cần thiết lập các cơ chế, chính sách mang tính "mở đường", đủ linh hoạt để khuyến khích đổi mới sáng tạo. Một trong những điểm nghẽn lớn hiện nay là tâm lý e ngại rủi ro trong khu vực doanh nghiệp nhà nước. Do đó, cần có hành lang pháp lý cho phép một mức độ chấp nhận sai số nhất định trong các hoạt động đầu tư mạo hiểm, nghiên cứu - phát triển và ứng dụng công nghệ mới. "Trong lĩnh vực khoa học công nghệ, rủi ro là tất yếu. Nếu không có cơ chế bảo vệ những người dám nghĩ, dám làm, nỗi lo thất thoát vốn nhà nước sẽ vô hình trung triệt tiêu động lực đổi mới", TS. Đỗ Diệu Hương nhấn mạnh.

Cùng với đó, việc trao quyền tự chủ thực chất cho doanh nghiệp nhà nước là yêu cầu quan trọng. Nhà nước cần chuyển từ mô hình can thiệp sâu vào quá trình vận hành sang quản lý theo mục tiêu đầu ra, tập trung vào hiệu quả và giá trị tạo ra, thay vì kiểm soát chi tiết từng khâu hoạt động. Chỉ khi có đủ không gian tự chủ, doanh nghiệp nhà nước mới có thể linh hoạt thích ứng và tiên phong trong các lĩnh vực mới.

Ở khía cạnh nguồn nhân lực, cơ chế tuyển dụng và sử dụng cán bộ cũng cần được thị trường hóa, tạo điều kiện thu hút các nhà quản trị chuyên nghiệp, chuyên gia giỏi, kể cả từ khu vực quốc tế. Theo TS. Đỗ Diệu Hương, nếu vẫn duy trì tư duy "viên chức hóa" đội ngũ lãnh đạo, khu vực này sẽ khó có thể bắt kịp yêu cầu quản trị hiện đại, càng khó đóng vai trò dẫn dắt trong các ngành kinh tế dựa trên tri thức và công nghệ.

Bên cạnh đó, chuyên gia cũng cho rằng cần có lộ trình thoái vốn rõ ràng tại những lĩnh vực mà khu vực tư nhân đã làm tốt, qua đó tái phân bổ nguồn lực cho các "mặt trận" mới của cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0. Việc tập trung nguồn lực vào các lĩnh vực nền tảng như hạ tầng số, năng lượng sạch, công nghệ cao hay đổi mới sáng tạo sẽ giúp kinh tế nhà nước thực sự phát huy vai trò tiên phong, không chỉ "mở đường" mà còn tạo lực kéo cho toàn bộ nền kinh tế chuyển dịch sang quỹ đạo tăng trưởng mới. "Trong giai đoạn phát triển mới, kinh tế nhà nước không thể tiếp tục là "người khổng lồ chậm chạp" giữ vai trò bao trùm, mà phải trở thành lực lượng tiên phong "cầm đuốc soi đường" cho các thành phần kinh tế khác cùng tiến vào kỷ nguyên mới", TS. Đỗ Diệu Hương nói.

Góp thêm góc nhìn, GS. TS. Hoàng Văn Cường cho rằng, để thực sự dẫn dắt các mô hình tăng trưởng mới, khu vực kinh tế nhà nước cần phải tái cấu trúc một cách căn bản mối quan hệ với khu vực kinh tế tư nhân theo hướng bổ trợ, đồng kiến tạo và cùng chia sẻ giá trị. Theo đó, "hệ điều hành" mới không thể là một cấu trúc khép kín, vận hành theo logic phân bổ hành chính, mà phải được thiết kế như một hệ sinh thái mở, trong đó kinh tế nhà nước giữ vai trò định hướng chiến lược, kiến tạo thể chế và đầu tư dẫn dắt, còn khu vực tư nhân trở thành lực lượng triển khai, đổi mới và tối ưu hóa hiệu quả thị trường.

Ở cấp độ sâu hơn, sự tái cấu trúc này đòi hỏi phải thiết lập lại nguyên tắc phân công vai trò, kinh tế nhà nước tập trung vào những lĩnh vực nền tảng, có tính dẫn dắt và rủi ro cao như hạ tầng chiến lược, chuyển đổi năng lượng, hạ tầng số hay các ngành công nghệ lõi; trong khi khu vực tư nhân phát huy thế mạnh về tính linh hoạt, khả năng thích ứng nhanh và sáng tạo để khai thác, vận hành và thương mại hóa các giá trị được kiến tạo. Chỉ khi hai khu vực này được "đặt đúng vị trí" trong một cấu trúc phối hợp hiệu quả, mới có thể hình thành nên các chuỗi giá trị mới có sức cạnh tranh và khả năng lan tỏa.

Đáng chú ý, theo GS. TS. Hoàng Văn Cường, điểm mấu chốt không chỉ nằm ở sự phối hợp, mà còn ở việc xây dựng được cơ chế liên kết minh bạch, bình đẳng và có khả năng chia sẻ rủi ro - lợi ích một cách hợp lý. Đây chính là nền tảng để tạo lập niềm tin thị trường - yếu tố then chốt để các mô hình tăng trưởng mới như kinh tế số, kinh tế xanh hay kinh tế tuần hoàn có thể phát triển bền vững.

"Việc tái cấu trúc mối quan hệ giữa kinh tế nhà nước và kinh tế tư nhân thực chất là tái thiết một cấu trúc phát triển mới của nền kinh tế, trong đó vai trò dẫn dắt của kinh tế nhà nước được thực hiện thông qua năng lực kiến tạo và mở đường, còn khu vực tư nhân trở thành động lực trung tâm thúc đẩy tăng trưởng. Chính sự cộng hưởng này sẽ quyết định khả năng hình thành các hệ sinh thái kinh tế hiện đại, nơi nguồn lực được phân bổ hiệu quả hơn và giá trị gia tăng được tối đa hóa trong dài hạn", GS. TS. Hoàng Văn Cường kết luận./.