Siêu đô thị giàu có của Việt Nam đẩy nhanh tiến độ dự án 17.000 tỷ cải tạo rạch ô nhiễm nhất TP

Những ngày cuối tháng 1/2026, không gian dọc rạch Xuyên Tâm, đoạn gần cầu liên phường thuộc phường Gia Định (TP. HCM), đang thay đổi từng ngày. Tiếng máy móc, khung nhà bị tháo dỡ, đồ đạc sinh hoạt được chuyển đi… đánh dấu giai đoạn giải phóng mặt bằng bước vào cao điểm, mở đường cho một trong những dự án cải tạo kênh rạch lớn nhất của thành phố.

Tại nhiều vị trí ven rạch, các căn nhà đã được tháo dỡ hoàn toàn hoặc một phần để bàn giao mặt bằng. Với những trường hợp chỉ tháo dỡ một phần, diện tích còn lại nằm ngoài ranh giới thu hồi đất theo quy hoạch. Theo ghi nhận của báo VTC News, việc di dời đang được triển khai khẩn trương nhằm kịp tiến độ chung của dự án.

Rạch Xuyên Tâm có chiều dài gần 9km, nối từ kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè đến sông Vàm Thuật, chảy qua các phường An Nhơn (quận Gò Vấp trước đây), Gia Định, Bình Thạnh và Bình Lợi Trung (quận Bình Thạnh trước đây). Đây là một trong những tuyến kênh chịu ô nhiễm nặng nề, đồng thời là "điểm nghẽn" về thoát nước và cảnh quan đô thị suốt nhiều năm.

Dự án cải tạo rạch Xuyên Tâm được chia thành tuyến chính dài khoảng 6,7km và ba nhánh phụ gồm rạch Bình Lợi, Bình Triệu và cầu Sơn, với tổng chiều dài khoảng 2,2km. Tổng mức đầu tư hơn 17.000 tỷ đồng, trong đó chi phí bồi thường, hỗ trợ và tái định cư chiếm khoảng 14.000 tỷ đồng, đây là dự án có quy mô rất lớn của công tác giải phóng mặt bằng.

Riêng địa bàn quận Bình Thạnh trước đây có tới 2.078 hộ dân thuộc diện thu hồi đất, bao gồm 314 hộ tại phường Bình Lợi Trung, 872 hộ tại phường Gia Định và 892 hộ tại phường Bình Thạnh. Tổng cộng, dự án cần thu hồi đất của hơn 2.230 hộ dân và tổ chức.

Theo quy hoạch, rạch Xuyên Tâm sẽ được nạo vét với độ sâu khoảng 3,5m, mở rộng mặt cắt lên 20-30m. Song song đó là hệ thống thu gom, xử lý nước thải và nước mưa nhằm cải thiện chất lượng môi trường, giảm ô nhiễm kéo dài nhiều năm.

Hai bên bờ rạch sẽ hình thành tuyến đường rộng 6m mỗi bên, gồm hai làn xe, vỉa hè từ 3-4 m, kết hợp công viên, cây xanh và hệ thống chiếu sáng. Khi hoàn thành, rạch Xuyên Tâm không chỉ đóng vai trò thoát nước mà còn trở thành trục cảnh quan - giao thông mới, góp phần chỉnh trang bộ mặt đô thị khu vực phía Bắc TP. HCM.

Dù tiến độ di dời đã được đẩy nhanh, dọc tuyến rạch hiện vẫn còn hàng trăm căn nhà chưa thể giải tỏa. Nguyên nhân chủ yếu đến từ những vướng mắc pháp lý phức tạp: Mua bán, chuyển nhượng, tặng cho nhà đất bằng giấy tay hoặc vi bằng; khó khăn trong xác định giá thuê, giá thuê mua nhà ở xã hội; cũng như việc bố trí suất tái định cư tối thiểu phù hợp cho người dân.

Đây đều là những "nút thắt" không mới trong các dự án chỉnh trang kênh rạch tại TP. HCM, nhưng với quy mô lớn như rạch Xuyên Tâm, áp lực giải quyết càng trở nên rõ nét.

Trước thực tế đó, tại Hội nghị tổng kết công tác năm 2025, Sở Xây dựng TP. HCM xác định di dời nhà ven kênh, rạch gắn với chỉnh trang đô thị là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của năm 2026. Sở được giao rà soát, phân bổ quỹ nhà ở và đất ở thuộc tài sản công để phục vụ tái định cư, bảo đảm người dân có nơi ở ổn định sau di dời.

Song song, UBND TP. HCM yêu cầu Sở Xây dựng khẩn trương sửa chữa các chung cư tái định cư, hoàn thành trước ngày 30/3/2026 để sớm bàn giao cho người dân. Đây được xem là điều kiện then chốt để đẩy nhanh tiến độ giải phóng mặt bằng, hạn chế phát sinh khiếu nại, kéo dài dự án.

Lãnh đạo TP. HCM xác định đây là một trong những dự án trọng điểm của thành phố, vừa góp phần giảm thiểu ô nhiễm, vừa nâng cao chất lượng sống, đồng thời tạo ra diện mạo đô thị khang trang, văn minh cho khu vực nội đô.

Trước đây, TP. HCM từng dự kiến triển khai dự án này theo phương thức đối tác công tư (PPP) với hợp đồng xây dựng - chuyển giao (BT). Tuy nhiên, phương án này không được thực hiện.

Tháng 8/2019, Ban Thường vụ Thành ủy TP. HCM đã thống nhất chủ trương đầu tư dự án bằng nguồn vốn ngân sách nhà nước. Đến năm 2022, HĐND TP. HCM thông qua chủ trương đầu tư, sau đó tiếp tục điều chỉnh vào tháng 9/2024 nhằm phù hợp với các quy định mới của Luật Đất đai, đặc biệt là các nội dung liên quan đến công tác giải phóng mặt bằng.

Theo kế hoạch, TP. HCM đặt mục tiêu hoàn thành toàn bộ dự án cải tạo rạch Xuyên Tâm trong năm 2028. Khi đó, không chỉ một tuyến kênh ô nhiễm được "hồi sinh", mà một phần diện mạo đô thị cũng sẽ được tái thiết với cái giá không nhỏ về nguồn lực, nhưng mang ý nghĩa lâu dài cho môi trường và chất lượng sống của người dân thành phố.