Thúc đẩy phát triển kinh tế số trong kỷ nguyên mới: "Bài toán" về mô hình phát triển cho 10 - 20 năm tiếp theo

Năm 2025, kinh tế thế giới tiếp tục vận động trong bối cảnh nhiều yếu tố bất định, khi lạm phát toàn cầu có xu hướng hạ nhiệt nhưng vẫn tiềm ẩn rủi ro, tăng trưởng phục hồi chậm và xu hướng phân mảnh kinh tế gia tăng. Điều hành chính sách tiền tệ của các nền kinh tế lớn theo hướng thận trọng, trong khi căng thẳng địa chính trị và tái cấu trúc chuỗi giá trị toàn cầu tiếp tục tác động đến triển vọng tăng trưởng của nhiều quốc gia.

Trong bối cảnh đó, kinh tế Việt Nam năm 2025 được kỳ vọng duy trì đà phục hồi và tăng trưởng, song cũng đối mặt với những thách thức mang tính cơ cấu. Dư địa tăng trưởng dựa trên các động lực truyền thống ngày càng thu hẹp, trong khi yêu cầu nâng cao năng suất, chất lượng và hiệu quả tăng trưởng ngày càng trở nên cấp thiết. Điều này đòi hỏi nền kinh tế phải khai thác hiệu quả hơn các động lực tăng trưởng mới, theo hướng bền vững hơn.

Kinh tế số vì vậy đang trở thành xu thế chủ đạo của nền kinh tế toàn cầu, gắn liền với sự phát triển nhanh chóng của công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, điện toán đám mây và Internet vạn vật. Tại Việt Nam, phát triển kinh tế số đã được xác định là trụ cột quan trọng trong chiến lược phát triển đất nước đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, là động lực mới nhằm nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Tuy nhiên, các đánh giá hiện nay về kinh tế số ở Việt Nam chủ yếu mới dừng lại ở việc đo lường quy mô và tỷ trọng trong GDP, trong khi các nghiên cứu định lượng chuyên sâu về đóng góp tổng hợp, tác động lan tỏa và ảnh hưởng của kinh tế số đến năng suất của toàn bộ nền kinh tế còn hạn chế. Việc đánh giá đầy đủ và hệ thống vai trò của kinh tế số là yêu cầu cấp thiết nhằm cung cấp cơ sở khoa học cho công tác hoạch định và điều hành chính sách trong giai đoạn tới.

Trên cơ sở đó, Đại học Kinh tế Quốc dân công bố Ấn phẩm Đánh giá Kinh tế Việt Nam thường niên 2025 với chủ đề "Thúc đẩy phát triển kinh tế số trong kỷ nguyên mới". Ấn phẩm được ra mắt trong khuôn khổ Hội thảo Khoa học Quốc gia "Kinh tế Việt Nam năm 2025 và triển vọng năm 2026" do Đại học Kinh tế Quốc dân phối hợp cùng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương; Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội tổ chức.

Báo cáo chính được cấu trúc thành ba phần: Phần I nghiên cứu về tổng quan kinh tế Việt Nam năm 2025; Phần II nghiên cứu thực trạng kinh tế số và đánh giá tác động của kinh tế số đến nền kinh tế; Phần III trình bày triển vọng kinh tế thế giới và Việt Nam năm 2026; đồng thời dựa trên các kết quả nghiên cứu ở Phần I và Phần II, đưa ra các khuyến nghị chính sách vĩ mô nói chung và chính sách thúc đẩy phát triển kinh tế số trong kỷ nguyên mới nói riêng.

Phát biểu tại Hội thảo, TS. Nguyễn Đức Hiển, Phó Trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương đánh giá ấn phẩm có giá trị tham khảo quan trọng trong quá trình xây dựng đề án đổi mới mô hình phát triển đất nước dựa trên khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, dự kiến trình Trung ương trong thời gian tới.

TS. Hiển nhấn mạnh, quốc gia nào tận dụng tốt cơ hội phát triển kinh tế số sẽ có thêm không gian phát triển, giảm tác động từ các biến động địa kinh tế, địa chính trị và có cơ hội bứt phá nhanh hơn trong quá trình bắt kịp, vươn lên.

Kinh tế số: Từ “số hóa” đến tái cấu trúc nền kinh tế 

GS. TS. Phạm Hồng Chương, Chủ tịch Hội đồng Giáo sư ngành Kinh tế, nguyên Giám đốc Đại học Kinh tế Quốc dân, đồng chủ biên Ấn phẩm Đánh giá Kinh tế Việt Nam thường niên 2025 cho biết, trong bối cảnh kinh tế Việt Nam đang đối mặt với nhiều vấn đề về tốc độ, chất lượng và động lực tăng trưởng, báo cáo năm nay lựa chọn tập trung vào kinh tế số như một hướng đi mang tính chiến lược.

Trong tương lai, kinh tế số sẽ trở thành "đầu tàu" của đổi mới công nghệ và đổi mới sáng tạo. Việc nhận diện rõ các mối liên kết và hiệu ứng lan tỏa giữa các ngành kinh tế số với các ngành truyền thống sẽ giúp hình thành những động lực tăng trưởng mới cho nền kinh tế Việt Nam.

Chia sẻ thêm về nội dung Ấn phẩm, GS. TS. Tô Trung Thành, Trưởng phòng Quản lý khoa học, Đại học Kinh tế Quốc dân, đồng chủ biên cho biết, phát triển kinh tế số hiện nay đã trở thành một trong những động lực quan trọng cho tăng trưởng nhanh và bền vững trong kỷ nguyên mới.

Tuy nhiên, cách tiếp cận đối với kinh tế số cần được thay đổi. "Kinh tế số không còn chỉ được hiểu đơn thuần là quá trình số hóa các hoạt động kinh tế. Ở giai đoạn hiện nay, phát triển kinh tế số cần được nhìn nhận là quá trình hình thành một mô hình kinh tế mới, dựa trên dữ liệu, công nghệ số và đổi mới sáng tạo. Quá trình phát triển kinh tế số thực chất là quá trình tái cấu trúc toàn bộ nền kinh tế trong kỷ nguyên số", ông nhấn mạnh.

Vì vậy, báo cáo năm nay không chỉ dừng lại ở việc đánh giá tổng quan kinh tế năm 2025, mà tiếp cận kinh tế số dưới góc nhìn cấu trúc, làm rõ đóng góp của khu vực này vào sản lượng, giá trị gia tăng cũng như tác động đến năng suất của toàn nền kinh tế.

Theo GS. TS. Tô Trung Thành, điểm mới nổi bật của báo cáo là cách tiếp cận theo phân tích cấu trúc liên ngành, qua đó làm rõ các hiệu ứng liên kết và lan tỏa của kinh tế số tới sản lượng, giá trị gia tăng, thu nhập và việc làm đến tổng thể của nền kinh tế.

Bên cạnh đó, báo cáo sử dụng bảng cân đối liên ngành (I-O) các năm 2012, 2019 và 2024 (được cập nhật), cùng với đó là bổ sung góc nhìn vi mô để đánh giá tác động của kinh tế số tới doanh nghiệp ở các quy mô, chủ sở hữu ở các ngành khác nhau.

Không chỉ là tăng trưởng nhanh, mà là lựa chọn mô hình phát triển

Bước sang năm 2026, mục tiêu tăng trưởng khoảng 10% được đánh giá là rất thách thức trong bối cảnh kinh tế toàn cầu còn nhiều rủi ro. GS. TS. Tô Trung Thành cho rằng, động lực tăng trưởng chủ yếu vẫn đến từ hai khu vực là công nghiệp - xây dựng và dịch vụ, trong đó ngành chế biến, chế tạo giữ vai trò dẫn dắt, còn khu vực dịch vụ chuyển dần sang các lĩnh vực có giá trị gia tăng cao như tài chính, logistics và du lịch.

Tuy nhiên, theo báo cáo, vấn đề đặt ra không chỉ là đạt tốc độ tăng trưởng bao nhiêu, mà quan trọng hơn là tăng trưởng theo mô hình nào. Trong bối cảnh đó, kinh tế số được xác định là trụ cột trung tâm, có khả năng tạo ra sự thay đổi về chất cho nền kinh tế.

Hiện quy mô kinh tế số của Việt Nam ước đạt khoảng 14,02% GDP, với tốc độ tăng trưởng bình quân khoảng 10%/năm. Dù ghi nhận những kết quả tích cực, lĩnh vực này vẫn còn nhiều dư địa phát triển và chưa được khai thác hết tiềm năng.

Đối với doanh nghiệp, tín hiệu đáng chú ý là những doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực kinh tế số lõi có năng suất cao hơn, hiệu quả lao động tốt hơn, tối ưu hóa quy trình và công nghệ. Nhưng nếu đi sâu hơn, tác động của kinh tế số không đồng đều, các ngành như chế biến, logistics thì số hóa có tác động rõ rệt, nhưng trong những ngành truyền thống như nông nghiệp, dịch vụ thì tác động ngắn hạn, thậm chí là tiêu cực vì có chi phí chuyển đổi cao. Bên cạnh đó, kinh tế số phụ thuộc vào năng lực doanh nghiệp - doanh nghiệp lớn, doanh nghiệp FDI thì có hiệu quả rõ hơn. Ngược lại, doanh nghiệp nhỏ khó hấp thụ công nghệ hơn.

Theo GS. Thành, kinh tế số chỉ phát huy khi có năng lực hấp thụ, trong đó vai trò hỗ trợ của Nhà nước là rất quan trọng để doanh nghiệp nâng cao khả năng tiếp cận và làm chủ công nghệ.

Để phát triển kinh tế số, theo GS. TS. Tô Trung Thành, điểm mấu chốt hiện nay là chuyển từ tư duy "số hóa" sang tái cấu trúc nền kinh tế. Trong đó, dựa vào 3 trụ cột lớn: Kinh tế số lõi (nâng cao tỷ lệ nội địa hóa); kinh tế số ngành (số hóa sâu các ngành như tài chính, sản xuất, logistics, nông nghiệp, thương mại điện tử; ứng dụng dữ liệu và AI vào chuỗi giá trị); quản trị số - nền tảng thể chế trong phát triển kinh tế số.

Từ đó, báo cáo đề xuất các nhóm giải pháp chính, gồm: Hoàn thiện thể chế, pháp lý; phát triển công nghệ và ngành lõi; tái cấu trúc kinh tế số lõi; lan tỏa số hóa toàn nền kinh tế; hỗ trợ doanh nghiệp và nhân lực số.

"Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn từ tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu, làn sóng công nghệ mới và đặc biệt là quyết tâm chính trị trong kỷ nguyên mới. Nếu bỏ lỡ giai đoạn này sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến tăng trưởng, nhất là tăng trưởng về chất trong dài hạn. Vì vậy, câu chuyện năm 2026 không chỉ là tăng trưởng nhanh, mà là lựa chọn mô hình phát triển cho 10 - 20 năm tới", ông nhấn mạnh.

Các chuyên gia chủ biên Ấn phẩm bày tỏ kỳ vọng trong thời gian tới, vai trò của khoa học công nghệ sẽ được thể hiện rõ nét hơn, giúp nền kinh tế có những chuyển biến về chất trong mô hình tăng trưởng./.