Việt Nam cần đến 500.000 tỷ đồng để mở rộng cao tốc, sẽ ưu tiên các tuyến chỉ có 2 làn xe

Sau nhiều năm phát triển theo hướng phân kỳ đầu tư để tiết kiệm nguồn lực, hàng loạt tuyến cao tốc hiện nay đang đứng trước áp lực phải mở rộng nhằm đáp ứng nhu cầu vận tải ngày càng tăng.

Trong báo cáo vừa gửi Chính phủ về việc rà soát, đầu tư nâng cấp các tuyến cao tốc phân kỳ, Bộ Xây dựng cho biết tổng nhu cầu vốn để mở rộng các tuyến cao tốc lên quy mô hoàn chỉnh theo quy hoạch vào khoảng 500.000 tỷ đồng.

Đáng chú ý, cơ quan này đề xuất ưu tiên nâng cấp trước các tuyến chỉ có 2 làn xe - nhóm hạ tầng được đánh giá tiềm ẩn nhiều nguy cơ ùn tắc và mất an toàn giao thông nhất hiện nay.

Theo thống kê của Bộ Xây dựng, cả nước hiện có khoảng 2.801km cao tốc đã và đang được đầu tư theo hình thức phân kỳ. Trong đó, khoảng 2.107km đã đưa vào khai thác hoặc thông xe kỹ thuật, gồm 548km cao tốc 2 làn xe và 1.559km cao tốc 4 làn xe hạn chế. Ngoài ra, còn khoảng 694km đang trong quá trình xây dựng.

Việc đầu tư phân kỳ từng giúp Việt Nam nhanh chóng mở rộng mạng lưới cao tốc trong điều kiện nguồn lực còn hạn chế. Tuy nhiên, sau khi đưa vào khai thác, nhiều tuyến bắt đầu bộc lộ áp lực về lưu lượng, đặc biệt tại các hành lang kinh tế trọng điểm và khu vực có tốc độ đô thị hóa cao.

Trong báo cáo, Bộ Xây dựng nhấn mạnh nhóm cao tốc 2 làn xe cần được ưu tiên xử lý trước. Hiện có khoảng 653km cao tốc loại này đã và đang được nghiên cứu mở rộng. Tổng nhu cầu vốn để nâng cấp ước khoảng 80.007 tỷ đồng.

Trong số đó, khoảng 49.534 tỷ đồng đã xác định được nguồn vốn từ ngân sách Nhà nước hoặc nhà đầu tư. Phần vốn ngân sách Trung ương cần bổ sung cho giai đoạn 2026-2030 vào khoảng 30.473 tỷ đồng.

Theo đánh giá của cơ quan quản lý, việc mở rộng các tuyến 2 làn xe không chỉ nhằm giảm ùn tắc mà còn giúp tăng năng lực lưu thông hàng hóa, giảm rủi ro tai nạn và tạo dư địa phát triển kinh tế cho các địa phương.

Trong khi đó, với các tuyến cao tốc 4 làn xe hạn chế, nhu cầu vốn để nâng cấp lên quy mô hoàn chỉnh từ 4-8 làn xe theo quy hoạch lên tới khoảng 414.580 tỷ đồng, trong đó gồm cả ngân sách Nhà nước và nguồn vốn ngoài ngân sách.

Tuy nhiên, Bộ Xây dựng cho rằng việc mở rộng đồng loạt ngay thời điểm hiện nay là bài toán rất phức tạp. Nhiều tuyến vừa hoàn thành đầu tư sẽ phải thi công lại hàng loạt hạng mục nếu nâng cấp sớm như mặt đường, dải phân cách, hệ thống chống chói, hộ lan, biển báo hay mái taluy. Điều này không chỉ làm tăng chi phí mà còn gây lãng phí nguồn lực đầu tư.

Ngoài yếu tố kỹ thuật, bài toán tài chính cũng là áp lực lớn. Theo Bộ Xây dựng, nếu triển khai mở rộng theo phương thức PPP và đồng thời thu phí trên diện rộng, chi phí logistics của nền kinh tế có thể bị tác động đáng kể. Vì vậy, cơ quan này cho rằng cần nghiên cứu kỹ phương án đầu tư, thời điểm mở rộng và cơ chế tài chính phù hợp để bảo đảm hiệu quả tổng thể.

Đáng chú ý, Bộ Xây dựng nhận định nhiều tuyến cao tốc 4 làn xe hạn chế hiện nay vẫn đáp ứng được nhu cầu vận tải trong khoảng 6-10 năm tới. Do đó, thay vì mở rộng từng phần nhiều lần, các tuyến có quy hoạch 6-8 làn xe sẽ được nghiên cứu nâng cấp trực tiếp lên quy mô hoàn chỉnh khi đủ điều kiện nhằm tránh phát sinh chi phí và gián đoạn khai thác trong tương lai.

Trong bối cảnh đó, cơ quan này đề xuất ưu tiên trước mắt cho các tuyến cao tốc 2 làn xe - nơi áp lực giao thông và nguy cơ mất an toàn đang hiện hữu rõ rệt hơn.

Bộ Xây dựng cũng yêu cầu các địa phương và cơ quan chủ quản khi nghiên cứu mở rộng cao tốc phải đánh giá kỹ hiệu quả kinh tế - xã hội, dự báo nhu cầu vận tải, khả năng huy động vốn và điều kiện thi công thực tế để tránh đầu tư dàn trải hoặc thiếu hiệu quả.

Với nhóm dự án PPP, Bộ Xây dựng đề nghị các địa phương như Hà Nội, Lạng Sơn và Lâm Đồng tiếp tục nghiên cứu phương án mở rộng các tuyến Hữu Nghị - Chi Lăng, Dầu Giây - Tân Phú - Bảo Lộc - Liên Khương và Vành đai 4 Hà Nội. Các phương án phải làm rõ tổng mức đầu tư, cơ cấu vốn và hiệu quả tài chính trước khi trình cấp có thẩm quyền xem xét.

Đối với các tuyến đầu tư công, mức độ ưu tiên sẽ được xác định trên cơ sở đánh giá tổng thể về hiệu quả kinh tế - xã hội, nhu cầu vận tải, hiện trạng khai thác cũng như khả năng cân đối nguồn lực ngân sách.

Bộ Xây dựng đồng thời kiến nghị Bộ Tài chính xem xét cân đối nguồn vốn trung ương cho các dự án đủ điều kiện triển khai trong giai đoạn tới.

Việc nâng cấp các tuyến cao tốc phân kỳ đang phản ánh một giai đoạn phát triển mới của hạ tầng giao thông Việt Nam. Nếu giai đoạn trước ưu tiên mở rộng chiều dài mạng lưới để tạo kết nối liên vùng, thì giai đoạn hiện nay bắt đầu chuyển sang nâng chất lượng và năng lực khai thác của toàn hệ thống.

Trong bối cảnh nhu cầu logistics, vận tải và liên kết vùng ngày càng lớn, việc hoàn thiện mạng lưới cao tốc không chỉ là câu chuyện giao thông, mà còn trở thành một phần quan trọng trong chiến lược nâng sức cạnh tranh của nền kinh tế.