Công trình an táng của vị hoàng đế thứ 12 triều Nguyễn: Xây suốt 11 năm, kiến trúc Đông Tây độc bản giữa cố đô Huế

Tọa lạc trên triền núi Châu Chữ, giữa thế đất uốn lượn hướng về sông Hương, Lăng vua Khải Định - hay còn gọi là Ứng Lăng được xem là công trình an táng của vị hoàng đế thứ 12 triều Nguyễn.

Không đồ sộ về diện tích như nhiều lăng tẩm khác, nhưng Ứng Lăng lại gây ấn tượng mạnh mẽ bởi một lựa chọn táo bạo khi trở thành công trình duy nhất trong hệ thống lăng vua Nguyễn thể hiện rõ rệt sự giao thoa giữa kiến trúc phương Đông và phương Tây đầu thế kỷ XX.

Lăng Khải Định được khởi công năm 1920 và hoàn thiện sau hơn một thập kỷ xây dựng.

Khoảng thời gian kéo dài không chỉ bởi địa hình hiểm trở mà còn do yêu cầu kỹ thuật, vật liệu và trang trí chưa từng có tiền lệ trong kiến trúc lăng tẩm Việt Nam thời bấy giờ.

Thay vì gỗ, ngói hoàng lưu ly hay sơn son thếp vàng truyền thống, toàn bộ công trình được dựng bằng bê tông cốt thép - vật liệu hiện đại hiếm hoi lúc bấy giờ.

Chính điều này tạo nên sắc xám lạnh đặc trưng, khiến Ứng Lăng nổi bật hoàn toàn giữa không gian cổ kính của quần thể di tích cố đô.

Về tổng thể, lăng được tổ chức theo trục dọc nghiêm ngặt - một nguyên tắc quen thuộc của kiến trúc cung đình phương Đông.

Từ chân núi lên đến điện thờ chính là hệ thống 127 bậc cấp, chia thành 5 tầng không gian liên tiếp, dẫn dắt người tham quan từng bước tiến sâu vào trung tâm quyền lực và tâm linh.

Tuy nhiên, khi tiến gần đến các khối kiến trúc chính, dấu ấn phương Tây bộc lộ rõ rệt: Hình khối vuông vức, mái vòm, lan can, phù điêu và cách xử lý không gian mang hơi hướng kiến trúc châu Âu đầu thế kỷ XX.

Sự pha trộn này không hề gượng ép, mà tạo nên một tổng thể lạ lẫm, thậm chí gây tranh cãi, nhưng không thể nhầm lẫn.

Thiên Định Cung được xem là đỉnh cao của nghệ thuật trang trí

Trung tâm của Ứng Lăng là điện Thiên Định - nơi đặt tượng vua Khải Định và cũng là không gian thể hiện rõ nhất tinh thần "Đông - Tây giao thoa".

Nội thất điện gây choáng ngợp bởi mật độ trang trí dày đặc, gần như không để trống bất kỳ bề mặt nào.

Hàng triệu mảnh sành sứ, thủy tinh màu được ghép thủ công tạo nên các bức phù điêu, hoa văn, linh vật và đặc biệt là bức Cửu long ẩn vân nổi tiếng trên trần điện.

Rồng được xem là biểu tượng quyền lực phương Đông, được thể hiện bằng kỹ thuật ghép mảnh hiện đại, tạo chiều sâu, ánh sáng và cảm giác chuyển động hiếm thấy trong mỹ thuật truyền thống.

Tượng vua Khải Định đặt trên bệ thờ lớn, phía dưới là phần mộ thật, được bố trí khéo léo giữa không gian vừa uy nghi vừa mang tính sân khấu - một cách tiếp cận rất khác so với sự tĩnh tại, trầm mặc thường thấy ở các lăng vua trước đó.

Ứng Lăng không chỉ là nơi an nghỉ, mà còn phản ánh rõ cá tính và thời đại của vị vua thời này.

Chính vì thế, lăng Khải Định không tuân thủ hoàn toàn chuẩn mực truyền thống, cũng không sao chép kiến trúc phương Tây, mà đứng ở ranh giới giữa hai thế giới, tạo nên một "tuyên ngôn thẩm mỹ" rất riêng.

Trải qua hơn một thế kỷ, Ứng Lăng vẫn giữ nguyên sức hút đặc biệt. Dù từng gây nhiều ý kiến trái chiều khi mới hoàn thành, ngày nay lăng vua Khải Định được đánh giá là một trong những công trình có giá trị nghệ thuật và lịch sử độc đáo nhất của quần thể di tích cố đô Huế.

Không chỉ góp phần làm phong phú diện mạo hệ thống lăng tẩm triều Nguyễn, công trình này còn là minh chứng sinh động cho khả năng tiếp biến văn hóa, nơi tinh hoa truyền thống và yếu tố ngoại lai cùng tồn tại, đối thoại và tạo nên một dấu ấn không thể trộn lẫn trong lịch sử kiến trúc Việt Nam.

Nguồn ảnh: Trải nghiệm Huế