Đồng Nai "lên" thành phố: Từ đòn bẩy hạ tầng đến bài toán tái thiết không gian

Kể từ ngày 30/4/2026, Đồng Nai chính thức trở thành thành phố trực thuộc Trung ương thứ bảy của cả nước, cùng với Hà Nội, TP.HCM, Hải Phòng, Đà Nẵng, Cần Thơ và Huế. Đây không chỉ là dấu mốc mang ý nghĩa hành chính, mà còn mở ra một vận hội phát triển mới, đặt Đồng Nai vào vị thế cao hơn trong cấu trúc kinh tế – đô thị quốc gia. Từ nền tảng đã được tích lũy cùng những động lực mới về thể chế, hạ tầng và liên kết vùng, Đồng Nai đứng trước cơ hội bứt phá mạnh mẽ hơn, bền vững hơn và có tính dẫn dắt trong giai đoạn tới.

Nhìn từ thực tiễn phát triển, Đồng Nai hiện là một trong những địa phương có nền tảng kinh tế vững chắc hàng đầu cả nước. Quy mô kinh tế đứng thứ tư toàn quốc, chỉ sau TP.HCM, Hà Nội và Hải Phòng, đồng thời đóng góp hơn 5% GDP quốc gia. Cơ cấu kinh tế chuyển dịch mạnh mẽ theo hướng công nghiệp hóa, với tỷ trọng công nghiệp - xây dựng và dịch vụ chiếm trên 80%, phản ánh mức độ phát triển cao và tính ổn định của nền kinh tế địa phương. Không chỉ vậy, thu nhập bình quân đầu người của Đồng Nai cũng nằm trong nhóm dẫn đầu cả nước, cho thấy chất lượng tăng trưởng ngày càng được cải thiện.

Sau khi mở rộng không gian phát triển, Đồng Nai có quy mô dân số khoảng 4,4 - 4,5 triệu người, diện tích hơn 12.700km² cùng 95 đơn vị hành chính cấp xã. Những chỉ số này cho thấy địa phương đang sở hữu một thị trường đủ lớn, một lực lượng lao động dồi dào và một dư địa phát triển dài hạn. Đây chính là nền tảng quan trọng để Đồng Nai không chỉ phát triển độc lập, mà còn có khả năng tạo và lan tỏa động lực tăng trưởng cho cả vùng.

Tuy nhiên, quy mô và tiềm năng chỉ thực sự được chuyển hóa thành sức bật phát triển khi được đặt trong một cấu trúc đủ mạnh. Chính vì thế, bên cạnh các nền tảng sẵn có, việc hình thành các “mũi nhọn” tăng trưởng dựa trên các lợi thế của địa phương đang trở thành yếu tố quyết định trong giai đoạn này.

Những công trình tỷ đô góp phần tạo lực đẩy tăng trưởng

Hạ tầng giữ vai trò nền tảng cho tham vọng bứt phá của Đồng Nai. Sở hữu vị trí địa chiến lược hiếm có, Đồng Nai từ lâu đã được xem là “nút giao” của các dòng chảy phát triển. Nằm kề cận TP.HCM – trung tâm kinh tế lớn nhất cả nước – Đồng Nai đồng thời là điểm giao thoa của các hành lang kinh tế trọng yếu, kết nối trực tiếp với Tây Nguyên, duyên hải Nam Trung Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long. Với vị trí này, địa phương không chỉ đóng vai trò trung chuyển mà còn là không gian tiếp nhận và lan tỏa các dòng vốn đầu tư, thương mại, lao động và dịch vụ trên quy mô liên kết vùng.

Một lợi thế nổi bật khác của Đồng Nai là hệ thống hạ tầng giao thông đang được đầu tư theo hướng đa phương thức, đồng bộ và hiện đại. Địa phương nằm trên cả hai trục cao tốc Bắc – Nam phía Đông và phía Tây, kết hợp với mạng lưới giao thông đường bộ, đường sắt, đường thủy nội địa và hàng không. Đặc biệt, sự hiện diện của Cảng hàng không quốc tế Long Thành - dự án hạ tầng trọng điểm quốc gia với tổng mức đầu tư toàn dự án lên đến 16 tỷ USD, đang tạo ra bước ngoặt mang tính định hình. 

Khi đi vào khai thác từ cuối năm nay, sân bay dự kiến đạt công suất khoảng 25 triệu hành khách và 1,2 triệu tấn hàng hóa mỗi năm. Theo lộ trình đến 2030 - 2040, nơi đây sẽ trở thành “siêu sân bay” phục vụ lên đến 100 triệu hành khách và 5 triệu tấn hàng hóa. Chủ đầu tư ACV dự kiến ngay từ năm sau sẽ chuyển 90% chuyến bay quốc tế từ Tân Sơn Nhất về Long Thành, từng bước biến nơi đây thành trung tâm trung chuyển hàng không quốc tế.

Chính vì vậy, việc Đồng Nai trở thành thành phố trực thuộc Trung ương không chỉ là sự ghi nhận những thành tựu đã đạt được, mà còn xuất phát từ yêu cầu cấp thiết của cấu trúc phát triển vùng. Trong bối cảnh TP.HCM đang đối mặt với áp lực ngày càng lớn về dân số, hạ tầng và không gian đô thị, việc hình thành thêm một cực tăng trưởng mới tại vùng Đông Nam Bộ là điều không thể trì hoãn.

Đồng Nai, với nền tảng công nghiệp vững chắc, quy mô kinh tế lớn, vị trí trung chuyển chiến lược và hệ thống hạ tầng đang được tăng tốc hoàn thiện chính là địa phương hội tụ đầy đủ điều kiện để đảm nhận vai trò này. Việc nâng cấp lên thành phố trực thuộc Trung ương vì thế không chỉ “tái định danh” vị thế của Đồng Nai, mà còn mở ra một cấu trúc phát triển mới, trong đó địa phương này trở thành đối trọng và bổ trợ cho TP.HCM, cùng tạo nên động lực tăng trưởng cho toàn vùng phía Nam và cả nước.

Đáng chú ý, ngay trước thời điểm chính thức “lên" thành phố trực thuộc TW, Đồng Nai đã đẩy mạnh hàng loạt quyết sách đầu tư hạ tầng quy mô lớn. Tại Kỳ họp thứ 3 (chuyên đề), HĐND tỉnh khóa XI các đại biểu HĐND tỉnh Đồng Nai đã biểu quyết thông qua các nghị quyết về chủ trương đầu tư 3 dự án hạ tầng quan trọng với tổng mức đầu tư hơn 110 nghìn tỷ đồng. Trong đó có dự án Đầu tư xây dựng tuyến đường kết nối từ cầu Mã Đà đến Vành đai 4 - TP.HCM; đường trên cao dọc Quốc lộ 51 từ ngã tư Vũng Tàu đến nút giao đường Võ Nguyên Giáp với cao tốc Biên Hòa - Vũng Tàu và kéo dài tuyến metro Bến Thành - Suối Tiên đến Trung tâm hành chính tỉnh và sân bay Long Thành theo hình thức đối tác công tư (PPP).

Song song với đó, các trục giao thông chiến lược cũng đang dần hình thành. Tuyến cao tốc Biên Hòa - Vũng Tàu đã thông xe gần 38km đoạn từ nút giao cao tốc TP.HCM - Long Thành - Dầu Giây (Đồng Nai) đến Quốc lộ 56 (Bà Rịa - Vũng Tàu trước đây); dự án Vành đai 3 TP.HCM đang được đẩy nhanh tiến độ; trong khi tuyến cao tốc TP.HCM - Long Thành - Dầu Giây cũng được nghiên cứu mở rộng lên 8 - 10 làn xe. Những công trình này, sau khi hoàn thiện, sẽ tạo nên một mạng lưới kết nối liên hoàn giữa sân bay Long Thành với TP.HCM và các trung tâm kinh tế trong vùng.

Việc đầu tư và hoàn thiện hạ tầng không chỉ đóng vai trò thúc đẩy tăng trưởng, mà còn có ý nghĩa trực tiếp đối với chất lượng sống của người dân. Hệ thống giao thông đồng bộ giúp rút ngắn thời gian di chuyển, giảm chi phí sinh hoạt và mở rộng khả năng tiếp cận việc làm, giáo dục, y tế. Khi các trục kết nối được thông suốt, khoảng cách giữa nơi ở và các dịch vụ thiết yếu được thu hẹp, tạo điều kiện cho người dân tận hưởng một nhịp sống thuận tiện và linh hoạt hơn.

Không chỉ dừng lại ở hạ tầng giao thông, khu vực này còn được định hướng hình thành các tổ hợp giáo dục đại học, trung tâm nghiên cứu và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, cùng hệ thống y tế hiện đại, phục vụ quy mô dân số dự kiến khoảng 1,5 triệu người vào năm 2045.

Với vai trò then chốt của Cảng hàng không quốc tế Long Thành trong mạng lưới hàng không quốc tế, cùng với việc từng bước hoàn thiện mạn lưới kết nối trọng điểm và định hình khu thương mại tự do trong tương lai, Đồng Nai đang hướng đến một mô hình phát triển mới. 

Theo đó, địa phương này được kỳ vọng trở thành đô thị công nghiệp công nghệ cao, đô thị hiện đại, trung tâm logistics, trung tâm dịch vụ và trung chuyển của khu vực Đông Nam Á; đồng thời phát triển theo định hướng đô thị sân bay, đô thị sinh thái, đô thị liên kết vùng và hội nhập toàn cầu. Không gian phát triển này không chỉ mang ý nghĩa riêng đối với Đồng Nai, mà còn giữ vai trò là một cấu phần chiến lược trong tổng thể cấu trúc phát triển của vùng Đông Nam Bộ và của cả nước.

Tái thiết không gian phát triển: Bài toán “kép” giữa hiện đại hóa và gìn giữ bản sắc

Nếu việc trở thành thành phố trực thuộc Trung ương là bước chuyển về “vị thế”, thì bài toán quy hoạch - đặc biệt là xây dựng một trung tâm hành chính mới - lại là phép thử về “tầm nhìn”. Với Đồng Nai, thách thức không nằm ở việc xây như thế nào để xứng tầm nhưng không đánh mất ký ức đô thị đã tích lũy suốt nhiều năm qua.

Bài toán này được đặt ra với khu công nghiệp Biên Hòa 1. Theo đó, từ năm 2021, khu công nghiệp Biên Hòa 1 đã được Thủ tướng Chính phủ chấp thuận đưa ra khỏi quy hoạch phát triển các khu công nghiệp nước ta do những hạn chế của một mô hình phát triển cũ: Công nghệ lạc hậu, hạ tầng xuống cấp, đặc biệt là hệ thống xử lý nước thải từng gây áp lực lớn lên môi trường sông Đồng Nai. Đến tháng 1/2024, UBND tỉnh Đồng Nai đã quyết định phê duyệt Đề án chuyển đổi công năng Khu công nghiệp Biên Hòa 1 thành Khu đô thị - thương mại - dịch vụ và cải thiện môi trường. Theo đó, Đề án gồm dự án khu vực Trung tâm chính trị - hành chính của tỉnh Đồng Nai quy mô diện tích khoảng 44ha và Khu đô thị dịch vụ Biên Hòa 1 có diện tích hơn 283ha.

Trong bối cảnh Đồng Nai chính thức trở thành đô thị trực thuộc Trung ương, yêu cầu chuyển đổi này càng trở nên cấp bách. Tại hội thảo trực tuyến về "Kiến tạo trung tâm thương mại - dịch vụ - hành chính mới của Đồng Nai", ông Nguyễn Đỗ Dũng - Tổng Giám đốc enCity - đơn vị giành Giải Nhất cuộc thi Ý tưởng Quy hoạch chuyển đổi công năng Khu công nghiệp Biên Hòa 1 đã trình bày khung chiến lược quy hoạch với 5 định hướng chủ đạo: Tạo dựng hành lang sinh thái xuyên suốt khu đô thị; hướng ra sông với các không gian hoạt động trên mặt nước; tôn vinh di sản công nghiệp thành điểm đến văn hóa; ẩn hóa hạ tầng để giải phóng không gian đô thị; và tổ chức các công trình điểm nhấn trên đỉnh đồi tạo đường chân trời đặc sắc.

Trong bối cảnh chính thức trở thành đô thị trực thuộc Trung ương, Đồng Nai không chỉ cần một trung tâm mới hiện đại, đồng bộ, mà còn phải gìn giữ những giá trị đã tạo nên bản sắc riêng. Việc chuyển đổi Khu công nghiệp Biên Hòa 1 - hình thành từ thập niên 1960, gắn với lịch sử công nghiệp hóa miền Nam - thành trung tâm hành chính, thương mại, dịch vụ kiểu mẫu chính là phép thử rõ nét cho yêu cầu này. Đây còn là lựa chọn mang tính biểu tượng: Phát triển tương lai trên nền tảng quá khứ. Nếu chỉ dừng lại ở cách làm “xóa cũ - xây mới”, đô thị rất dễ đánh mất ký ức và trở nên đơn điệu, thiếu dấu ấn.

Xu hướng quy hoạch hiện đại trên thế giới cho thấy, những đô thị thành công không phải là những nơi liên tục phá bỏ cái cũ để xây cái mới, mà là những đô thị biết tái sinh (urban regeneration), tức là chuyển hóa giá trị của quá khứ thành nguồn lực cho tương lai. Với Khu công nghiệp Biên Hòa 1, cách tiếp cận này được thể hiện qua việc tái sử dụng linh hoạt các cấu trúc hiện hữu như hệ thống đường nội khu, không gian sản xuất, đồng thời hình thành các “trục di sản” kết nối với không gian văn hóa và bờ sông, qua đó làm dày thêm trải nghiệm đô thị và củng cố bản sắc. Một điểm nhấn tiêu biểu là việc bảo tồn nhà máy Cogido và chuyển đổi thành Trung tâm đổi mới sáng tạo, đóng vai trò ươm mầm cho các doanh nghiệp trong tương lai.

Ở một khía cạnh khác, trung tâm hành chính tương lai không thể chỉ là nơi tập trung các cơ quan công quyền. Nếu được quy hoạch theo mô hình đơn chức năng, khu vực này rất dễ rơi vào trạng thái “đô thị giờ hành chính” - sôi động ban ngày nhưng trống vắng về đêm. Vì vậy, định hướng phù hợp phải là xây dựng một không gian đô thị đa chức năng, nơi các hoạt động hành chính, thương mại, dịch vụ, văn hóa và sinh hoạt cộng đồng được tổ chức đan xen, duy trì nhịp vận hành liên tục. 

Để làm được điều đó, quy hoạch cần dựa trên nền tảng giao thông công cộng hiệu quả, tạo điều kiện tiếp cận thuận tiện cho người dân, đồng thời tăng cường liên kết với Sân bay Long Thành. Song song, việc khai thác lợi thế cảnh quan của sông Đồng Nai cũng đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành các không gian mở, hiện đại nhằm gia tăng chất lượng sống đô thị.

Bên cạnh việc dung hòa giữa tính hiện đại và chiều sâu văn hóa bản địa, dự án chuyển đổi Khu công nghiệp Biên Hòa 1 với quy mô hơn 300ha còn hướng tới đáp ứng những tiêu chí khắt khe về phát triển xanh và bền vững. Ông Nguyễn Đỗ Dũng nhấn mạnh: “Đây sẽ là mô hình phát triển đô thị kiểu mẫu theo xu hướng Net Zero, kết hợp bền vững giữa kiến trúc đô thị và cảnh quan thiên nhiên. Toàn bộ cấu trúc không gian xanh được thiết kế liên hoàn, kết nối các khu văn phòng, quảng trường, công viên cây xanh và mở dần ra sông Đồng Nai, tạo nên một hệ sinh thái đô thị vừa bền vững vừa giàu tính kết nối cộng đồng”.

Đáng chú ý, mô hình giao thông công cộng được kỳ vọng đáp ứng tới 70% nhu cầu đi lại, góp phần giảm khoảng 10.000 tấn CO₂ mỗi ngày so với mô hình truyền thống - một bước đi quan trọng hướng tới mục tiêu phát triển bền vững và Net Zero. Các lớp không gian xanh được tổ chức liên tục từ lõi công trình đến bờ sông, kết hợp giữa trục nghi lễ và các tuyến dạo mềm mại, tạo nên nhiều tầng trải nghiệm khác nhau. Việc gia tăng mảng xanh và mặt nước không chỉ cải thiện cảnh quan mà còn đóng vai trò như một “hạ tầng sinh thái”, góp phần điều hòa vi khí hậu và hướng tới mục tiêu phát triển bền vững dài hạn.

Tựu trung, việc chuyển đổi Khu công nghiệp Biên Hòa 1 không chỉ là một dự án chỉnh trang đô thị, mà là bước đi mang tính bản lề trong quá trình tái cấu trúc không gian phát triển dài hạn của Đồng Nai. Thành công của “bài toán” này sẽ không được đo đếm đơn thuần bằng quy mô công trình hay tốc độ tăng trưởng, mà quan trọng hơn là khả năng kiến tạo một không gian đô thị tiện ích, hài hòa, đáp ứng nhu cầu sống và mở rộng cơ hội phát triển cho người dân. Khi đó, đô thị mới sẽ không phải là sự “thay thế” quá khứ, mà là một sự tiếp nối được nâng tầm, nơi những giá trị cũ được kế thừa và chuyển hóa thành nền tảng cho tương lai.